chronologisch overzicht van publicatie reisgidsen

ROMEINSE TIJD

Itinerarium Antonini (Itinerary of Antoninus), daterend uit de 2e of begin 3e eeuw na Christus (zie Wikipedia).

Dit was een routebeschrijving van de door de Romeinen aangelegde militaire wegen.

Een bekende Romeinse wegenkaart is de Tabula Peutingeriana ( "Peutingerkaart"), daterend van ca. 350 na Christus (zie wikipedia link).

Het is de enig overgebleven getekende Romeinse reisroute, met alle Romeinse provincies, en de door Alexander de Grote veroverde gebieden in het oosten.

Dus van de Germaanse grenzen in het noorden tot Noord-Afrika in het zuiden, en van de Ganges in het oosten tot Engeland in het westen. In totaal besloegen

de routekaart zo'n 50.000 mijl. Er bestaat nog een kopie van uit het eind van de 13e eeuw, bestaande uit een perkament van 6,75 meter lang, in 12 segmenten.

MIDDELEEUWEN

12e EEUW

Iter pro peregrinis ad Compostellam, ca. 1140 (Wikipedia)

Dit boek wordt wel beschouwd als de vroegste reisgids. Het beschrijft de reis die pelgrims aflegden vanuit Frankrijk naar Santiago de Compostela in

Noord-Spanje, met praktische info over de aanbevolen rustplaatsten of religieuze bezienswaardigheden, en waarschuwingen tegen slecht voedsel,

oplichterijen, etc. Het geeft ook een beschrijving van de stad Santiago de Compostela en haar kathedraal.

Deze reisinformatie staat beschreven in het laatste deel van de vijfdelige, door monniken geschreven Codex Calixtinus.

13e EEUW

De reisverhalen van Giovanni da Pian del Carpine (Johannes van Plano Carpini) dateren van het midden van de 13e eeuw. 

Hij was een Franciscaan die als eerste pauselijk gezant door Innocentius IV naar het Mongoolse Rijk was gestuurd.

De verhalen betreffen delen van Rusland en van noordelijk en centraal Azië. Een pauselijke vrijgeleide (of vrijbrief) gaf veel bescherming.

Het was ook de periode waarin de Franciscaner monnik Willem van Rubroeck een belangwekkend Itinerarium schreef (in 1253).

Van Rubroeck was de vierde Europese afgezant die het Mongoolse hof bereikte. Behalve Johannes van Plano Carpini, waren ook Nicolas Ascelin (1245) en

André de Longjumeau (1249) hem voorgegaan.

Marco Polo's boek Il Milione (De Wonderen van de Oriënt). De verhalen werden ca. 1300 opgetekend toen Polo in gevangenschap de schrijver Rustichello van Pisa

ontmoette. Il Milione werd een bron van geografische informatie voor (ontdekkings)reizigers en cartografen In de 14e en 15e eeuw.

("zeer gedetailleerde beschrijvingen worden daarbij afgewisseld met tamelijk droge opsommingen", en vermeldde bijv. ook het Mongoolse postsysteem, link).

Marco Polo was een Venetiaans koopman die, tijdens door zijn contacten met het Mongoolse Rijk en zijn verblijf aan het hof van Koeblai Khan (heerser van het

Mongoolse Rijk in 1260-1294) in die tijd veel reizen in en door Azië maakte. Daarbij maakte hij gebruik van oude routes die ook al bekend waren in de tijd van

Alexander de Grote (3e eeuw voor Chr.) en delen van de aloude Zijderoute. De Pax Mongolica zorgde veilige verbindingen voor handelaren en missionarissen.

Reizigers die de bescherming van de Mongolese heersers genoten droegen een gouden tablet bij zich ("paiza"), wat gelijk stond aan de vrijbrief, vrijgeleide,

introductiebrief, of het paspoort uit latere tijden. Marco Polo verkende ook tot dan toe in Europa onbekende gebieden, zoals Japan (Cipangu).

14e EEUW

Mandeville's Travels is een populaire verzameling reisverhalen daterend van 1356/1357. Dit boek werd in vele talen vertaald en in

(handgeschreven) manuscripten verspreid. Tot het midden van de 15e eeuw bleef het een populair boek dat als practische geografische informatiebron diende

voor ontdekkingsreizigers (inclusief Columbus) en cartografen. Volgens de auteur John Mandeville was het boek bestemd als gids voor pelgrims naar Jerusalem.

Het tweede deel van het boek behandelt de wijdere wereld (buiten het Heilige Land). Het boek bevat veel fantastische verhalen, die waarschijnlijk niet op

persoonlijke waarneming zijn gebaseerd. Het werk dateert uit de periode dat reisverhalen erg in trek waren, en Marco Polo (ca. 1254 - 1324) eerder van zijn

ontdekkingsreizen was teruggekeerd.

In het begin van deze eeuw vielen de Engelsen Frankrijk binnen, maar vanaf 1440 heroverde Koning Karel VII (1422-1461) het verloren gegane gebied.

In 1453 was alleen Calais nog in Engelse handen. Het was de tijd van Jeanne D'Arc. Zijn opvolgers annexeerden Bourgondië (1477) en Bretagne (1491)

en de Provence (1481), evenals Anjou en het hertogdom Bourbon in de volgende eeuw. Aan het eind van de 16e eeuw had Frankrijk ongeveer zijn huidige

grenzen verkregen.

Landkaarten waarop wegen stonden afgebeeld waren in de Middeleeuwen uitzonderlijk. Een uitzondering waren de wegenkaarten van de Duitser

Erhard Etzlaub uit 1492. Hij vervaardigde routekaarten van een aantal Duitse steden en hun omgeving (wat in die tijd veelal soevereine gebieden waren).

Ook maakte hij een grote kaart van Midden-Europa, wellicht ten behoeve van reizigers die Rome wilden bezoeken in het jubeljaar 1500.

De kaart omvatte Denemarken, Polen, en Parijs, en was met het zuiden (Rome) naar boven geprojecteerd. (Zie link)

16e EEUW: EDUCATIEVE REIS NAAR ITALIAANSE RENAISSANCE-STEDEN (later bekend geworden als 'Grand Tour')

Rome was altijd al een populair reisdoel geweest voor een pelgrimstocht, sinds het jaar 1300 vooral tijdens het 25-jaarlijkse (of 50-jaarlijkse) jubeljaar.

De jubeljaren in deze eeuw waren 1525,1550, 1575 en 1600. Tussen de jaren 1475 en 1600 verschenen er maar liefst 127 reisgidsen voor Rome (volgens Maczak).

Daarnaast nam in de 16e eeuw vanuit Noord-Europa de behoefte toe om kennis te maken met de bakermat van de Renaissance (Florence).

Een populaire reisgids werd de Franse wegengids La Guide des Chemins de France (28 herdrukken tussen 1552 en 1668).

De drukker van deze Guide, Charles Estienne, haalde veel van zijn informatie uit reeds bestaande pelgrimsgidsen, maar hij baseerde zich ook op mondelinge

informatie van kooplieden. De informatie betrof wegeninformatie, adviezen over verblijfplaatsen, korte beschrijvingen van historische bezienswaardigheden, etc.

In 1570 publiceerde Philips van Marnix(, Heer) van St. Aldegonde als eerste Nederlander een beschrijving van de Grote Tour.

Vanaf 1578 circuleerde er ook werken van Justus Lipius die als een goede basis voor de Educatieve Reis (Grand Tour) werd beschouwd

(Epistola de Fructu Peregrinandi et Praesertim in Italia).

Het populaire zakwoordenboekje Colloquia, et Dictionariolum Octo Linguarum, van Noel de Berlaimont, verscheen vanaf circa 1530 in Antwerpen (het oudst

bewaard gebleven exemplaar dateert van 1536), en zou onder verschillende titels, en in verschillende talencombinaties, ruim anderhalve eeuw in circulatie

blijven. Zo verscheen het in 1677 onder de titel: Colloquia, et dictionariolum octo linguarum, Latinae, Gallicae, Belgicae, Teutonicae, Hispanicae, Italicae,

Anglicae, et Portugallicae. In Rotterdam kwam het zakwoordenboekje in 1644 uit onder de titel "Den Grooten Vocabulaer: Engels ende Duyts ...".

De gespreksonderwerpen die aan bod kwamen waren: (1) gesprekken tijdens een maaltijd van tien personen (2) kopen en verkopen (3) schulden opeisen

(4) de weg vragen (5) gespreken in een herberg (6) gesprekken bij het opstaan uit bed (7) koopmansgesprekken (8) brieven, missieven, obligaties en

kwitanties schrijven. En in het tweede deel was een lijst met alledaagse woorden opgenomen.

Enkele voorbeelddialogen uit hoofdstuk 5 (in een herberg)

De beroemde Itinerary van John Leland (1503 - 1552), called "the father of English local history and bibliography", zie wikipedia link) werd verzameld

tijdens het koningschap van Hendrik VIII. Leland inventariseerde boeken uit de kloosters (die sinds de First Suppresion Act op grote schaal waren

geplunderd), en maakte ook lange reizen door Engeland, Schotland, Wales en Ierland. Het wordt beschouwd als de eerste Engelse 'road book'  (ca. 1535 -1545).

Over Engeland verschenen een aantal werken die nog geen compacte reisgidsen waren, maar wel voor reizigers essentiële informatie bevatten:

In 1577 verscheen Chronicles of England, Scotland and Ireland van Raphael Holinshed (link), met wegen- en afstandstabellen.

En in hetzelfde jaar verscheen ook William Harrison's An Historical Description of the Islands of Britain

En in 1586 verscheen de eerste editie  van William Camden's Britannia (zie ook de 17e eeuw).

Guicciardini, Ludovico (1521-1589)

Al aan het eind van de 16e eeuw verscheen een belangrijke beschrijving van de Nederlanden, die vele malen zou worden vertaald en heruitgegeven.

Description de Tout le Païs-Bas ( 1567)

Descrittione di Tutti i Paesi Bassi (1567), Belgicae sive Inferioris Germaniae (1567)

Er volgde een Duitse versie in 1580

En in 1612 bij Willem Jansz. Blaeu: Beschrijvinghe van alle de Nederlanden, anderssins ghenoemt Neder-Duytslandt, door M. Lowijs Guicciardijn

17e EEUW:

In deze eeuw verschenen er tal van reisgidsen die als voorlopers van de latere "Baedekers" kunnen worden beschouwd.

Ze droegen veelal de naam van Deliciae (Délices), Itinerarium (Itinerario, Itinerary), of soms Diarium, of Descripio.

In Engeland verscheen bijvoorbeeld Itinerarium Angliae van John Ogilby in 1675.

De Itinerarium Italiae van Franciscus Schottus was de eerste reisgids voor Italië (1603).

Sinds de onafhankelijkheid van de Republiek der Verenigde  Nederlanden in 1579 (Unie van Utrecht) nam de behoefte onder rijke kooplieden en

regenten toe om, net als de adel, hun zonen voor langere tijd naar het buitenland te laten reizen ('grand tour'). Het werd als een Educatieve Reis

beschouwd waarbij het doel vaak een studie aan een buitenlandse universiteit centraal stond. Tot de opkomst van goede Nederlandse universiteiten

vanaf 1575 (Universiteit van Leiden) stond een titel behaald aan een buitenlandse universiteit in hoog aanzien (zie: eerste Europese universiteiten, link).

Bekende Nederlanders die een "Educatieve Reis" ondernamen, en die daarover ook hebben geschreven en gepubliceerd, zijn:

Rudolphus Agricola (1444-1485) bezocht de universiteiten van Pavia (1469), Ferrara (1475), Erfurt (1456), Keulen (1462), Leuven (1465), Heidelberg

Ubbo Emmius (Ubbe Emmen 1547-1625), oprichter van de Universiteit van Groningen:

Willem en Reinier van Oldebarnevelt (zonen van Johan van Oldebarnevelt): in 1607

Constantijn Huygens (1596-1687, zoon van Christiaan Huygens): in 1620, werd later secretaris van de Prinsen Frederik Hendrik, Willem II, en Willem III.

Johannes en Cornelis de Witt (de gebroeders):  in 1645-1647

Arnout Hellemans Hooft (1629-1680, zoon van P.C. Hooft): in 1649-1651
Menso Alting (1636-1713): in de jaren 1650-1659 en 1661-1662

Ook een bezoek aan Geneve stond hoog op de agenda. De stad was een bolwerk van Gereformeerden, en er waren goede educatieve faciliteiten voor taal,

schermen, dansen en paardrijden (dressuur).

Onder leiding van Maurits en Willem Frederik verliep de strijd tegen de Spaanse overheersing voorspoedig. 1602: oprichting van de VOC opgericht, door samenvoeging van een groot aantal kleinere handelsmaatschappijen (link). De Spaanse Koning was aan de verliezende hand, en het kwam tot onderhandelingen over een Vrede waarbij van Spaanse kant de vrije uitoefening van het roomse geloof werd gevraagd, en van Nederlandse kant de vrije vaart op Indië. Men kwam er niet uit, maar besloten toch tot een (tijdelijk) bestand. 1609-1621: 12-JARIG BESTAND afgesloten in Antwerpen. Vanaf 1609 was er een 12-jarig bestand tussen Spanje en de Nederlanden, waarbij Spanje de onafhankelijkheid van de Nederlandse Republiek erkende. van alle kanten zochten buitenlandse staten de handel en sloten verbonden af met de republiek. De in 1585 aan Engeland verpande steden keerden terug onder de Nederlandse soevereiniteit. Tussen 1610 en 1618 woedde er wel een strijd tussen Remonstranten (o.a. Van Oldenbarneveld en Hugo de Groot) en Contraremonstranten binnen de Gereformeerde Kerk. In de Synode van Dordrecht van 1618 werd de Remonstrantse leer veroordeeld. Pas onder Stadhouder Frederik Hendrik (na de dood van Maurits in 1625) werden de Remonstranten weer toegelaten. Na het 12-jarig Bestand laaide de strijd tussen Spanje (in verbond met de Roomse Keizer) weer op vanwege de Nederlandse en Engelse steun aan de Duitse Protestanten. 1621: oprichting van de Westindische Compagnie (link). Door de bescherming van de hjandel op Afrika en Amerika werd de strijd tegen de Spanjaarden voor een belangrijk deel naar zee verplaatst. 1628: verovering van de zilvervloot door Piet Heijn. Dit was een belangrijke financiële en morele opsteker voor de Republiek. Frankrijk zocht een verbond met de Republiek, in de gezamelijke strijd tegen Spanje (vanaf 1634 laaide de strijd weer op). 1648: Vrede van Münster Ondanks Franse tegenwerking werd de Vrede van Münster tussen de Nederlanden en Spanje gesloten, waarbij de Spaanse koning de Nederlandse onafhankelijk definitief erkende. 1647-1650: Stadhouder Willem II 1650-1672: 1e Stadhouderloze Tijdperk, 1652-1654: Eerste Engels Oorlog. Onder Cromwell was de zoon van de onthoofde Koning naar Nederland gevlucht, en in de Oost-Indische koloniën voelden de Britten niet respectvol genoeg door de Republiek behandeld.. In de Vrede van Londen werd grotendeels aan de Engelse voorwaarden tegemoet gekomen. De Republiek moest de Engelse koloniale belangen eerbiedigen en zou zich onthouden van openlijke steun aan de verdreven Engelse troonopvolger (de toekomstige koning Karel II). In een aparte bepaling werd vastgelegd dat de Prins van Oranje nooit meer het stadhouderschap van de provincie Holland (de Hollandse Staten) op zich mocht nemen, en bovendien nooit meer het stadhouderschap van welke provincie dan ook met het opperbevel van het leger mocht combineren (dit "Eeuwig Edict" werd in de Statenvergadering door Radspensionaris Jan de Witt verdedigd). 1664-1667: Tweede Engels Oorlog In de Vrede van Breda werd Nieuw-Nederland (gebied rond het hedendaagse New York)afgestaan, maar werden het door de Surinaamse kolonie en het eiland Pouleron behouden. 1668: Lodewijk XIV maakte aanspraken op de Spaanse Nederlanden vanwege zijn huwelijk met een dochter van de Spaanse Koning Filips IV die in 1665 overleed. De Nederlanden konden zich niet permitteren om afzijdig te blijven in de strijd tussen Spanje en Frankrijk, en, gesteund door Zweden en Engeland, brachten ze de twee landen naar de onderhandelingstafel in Aken, waarbij Frankrijk enkele Spaans-Nederlandse steden kreeg toegewezen. 1672: RAMPJAAR (in de Nederlandse Provinciën) Er brak een oorlog uit met Frankrijk, Engeland, de bisschop van Münster, en de keurvorst van Keulen. Zonder gezamelijke Stadhouder waren de onderlinge provincies verdeeld geraakt, en was de krijgsmacht verwaarloosd. De Prins van Oranje werd in 1672 wel aangesteld als Kapitein-Generaal voor de komende veldtocht. Het Eeuwig Edict werd teniet gedaan en Willem II werd weer als Stadhouder aangesteld. 1678: Vrede van Nijmegen met Frankrijk, maar Frankrijk bleef zich roeren in de Spaanse Nederlanden, en eigende zich Luxemburg toe. Lodewijk XIV maakte zich ook meester van het prinsdom Oranje (in 1682) 1688:-1697: Frankrijk raakte weer in conflict met haar omliggende landen. In 1697 werd de Vrede van Rijswijk getekend tussen Frankrijk, Spanje, Engeland en de Nederlandse Staten (en de Duitse Keizer sloot zich erbij aan). In de periode na de Vrede van Münster in 1648 nam de populariteit van de Grand Tour toe. Nog lange tijd na de Vrede van Münster waren de verwoestingen van de jarenlange Europese oorlog  zichtbaar, vooral in Duitsland. Daardoor bleef dit land, tot de Romantiek, nog lang een doorgangsland, en niet zozeer een populaire reisbestemming op zichzelf. Daarnaast bleven er nog veel politieke spanningen tussen de verschillende kleine staten in Italië die elk moment tot nieuwe oorlogen konden leiden. In Frankrijk woedde tussen 1648 en 1653 nog een burgeroorlog (de Opstand van de Fronde) als gevolg van de opstand van de hoge adel tegen het absolutisme. Het was wellicht mede om die reden dat de Nederlandse "tourist" Arnout Hellemans Hooft in 1649 verkoos om toch via Duitsland naar Italië te reizen, in plaats van de gevestigde route via Frankrijk te volgen (het land dat hij op de terugreis in 1651 wèll bezocht). Desondanks werd de grand tour weer snel populair. Een belangrijke bijkomende stimulans was dat het jaar 1650 een jubeljaar was. Omdat jubeljaren slechts eens per 25 jaar voorkwamen, namen veel jongemannen de kans te baat om naar Rome af te reizen. Tot 1625 verschenen er 66 nieuwe gidsen voor Rome, en vervolgens 103 (tot 1650), 95 (tot 1675), en 117 (tot 1700) nieuwe edities (volgens Maczak) Nederlandse reisgidsen (zie afbeeldingen) In de loop van de 17e eeuw namen de Britten het voortouw in de publicatie van (Europese) reisgidsen.

De aantekeningen van John Leland waren op hun beurt weer een belangrijke informatiebron voor William Camden (1551-1623, link) voor zijn Britannia

(een county-by-county beschrijving van Groot-Brittannië en Ierland, in het Latijn uitgegeven in 1586, met vele herdrukken, in 1607 voorzien van 57 county maps door

Christopher Saxton (deze Latijnse uitgave als basis voor de in 1617 & 1639 door Willem Janszn Blaeu in Amsterdam uitgegeven editie onder redactie van Reinier

Telle), later vertaald in het Engels door Philemon Holland in 1610 (een latere editie verscheen in 1639), en opnieuw vertaald in 1695 door Edmund Gibson,

met county maps van Robert Morden (latere edities verschenen in 1722, 1753, 1772), en in 1789 verscheen een opnieuw uitgebreide editie in 4 delen met

kaarten van John Cary, en onder redactie van Richard Gough ontdekker van de beroemde 14e-eeuwse Gough-map), met een heruitgave in 1806.

Het werk was in heel Europa populair, met onder meer uitgaves in Amsterdam (1617 en heruitgave in 1639, W.J. Blaeu) en Frankfurt (1616).

In Frankrijk publiceerde Melchior Tavernier (oom van de schrijver van reisverhalen Jean-Baptiste Tavernier, link ) een kaart met postwegen in 1632.

In Engeland publiceerde John Ogilby zijn "Britannia - a Geographical and Historical Description of the Principal Roads thereof" (link) in 1675.

Ogilby gebruikte als eerste de standaardmijl van 1760 yards. Dit was een enorme verbetering, want hoewel de "statute mile" al in 1595 was ingevoerd, werden tot

dan toe in de praktijk nog steeds de traditionele "long", "middle" en "short" mijl gebruikt, wat tot veel verwarring leidde.

Thomas Coryat (1577-1617, link)

            Coryat, ook wel de "Vader van de Grand Tour" genoemd, schreef twee boeken over zijn voetreis door Europa

           Coryat's Crudities, hastily gobbled up in Five Months Travels in France, Italy, &c. (1611)

           Coryats Crambe, or his Coleworte Twice Sodden (1611)

Fynes Moryson (1566 - 1630) wikipedia link

                The Itinerary, Containing his Ten Yeeres Travell through the Twelve Dominions of Germany, Bohmerland, Sweitzerland, Netherland,

                Denmarke, Poland, Italy, Turky, France, England, Scotland & Ireland [sic], 1617 (3 delen, in 1 folioband, van ruim 30 cm hoog, van 888 pagina's).

                In 1907 verscheen een speciale herdruk in 4 banden, in een gelimiteerde oplage van 1000 exemplaren.

                 Fynes Moryson reisde 6 jaar door Europa (Nederlanden, Frankrijk, Italië, Duitsland en Polen, en pubiceerde na terugkeer een reisverslag en

                het boek Precepts for Travellers, met allerlei praktische informatie. In zijn geval duurde de overtocht via het Kanaal 10 dagen (per zeilboot).

                Hij was in Rome in de periode vlak nadat de Spaanse Armada was verslagen, en moest als Protestant nog de nodige voorzorgen nemen en

                de juiste toestemmingen verkrijgen om Rome veilig en ongestoord te kunnen bezichtigen (de Inquisitie was vooral tijdens de Pasen nog erg aktief).  

                De Itinerary zou oorspronkelijk 5 delen bevatten, maar er zijn slechts 3 delen gepubliceerd. Een vierde deel is in manuscript bewaard,

                en verscheen in 1903 als "Shakespeare's Europe: Unpublished Chapters of Fynes Moryson's Itinerary.

                Being a survey of the condition of Europe at the end of the 16th century." Deel I is een reisverhaal. Delen III en IV handelen over nationale

                gebruiken en instellingen, ook over Engeland, Schotland en Ierland. Deel II handelt over Ierland van 1599 tot 1603.

John Norden (ca. 1547 - 1625, link) zie ook bij "atlassen".

               An Intended Guyde for English Travailers (1625); hierin werd voor het eerst gebruik gemaakt van de driehoekige afstandstabel

Matthew Simmons (.......), zie ook bij "atlassen".

                A Direction for the English Traviller (1635): een serie kleine routekaartjes, waarvan in 1643 een grotere versie werd uitgegeven door Thomas Jenner.   

James Howell

               Instructions for Forreine Travell (1642): een populaire reisgids tijdens de 17e-eeuwse Grand Tour (ca. 80 pagina's)

Martin Zeiler (1589-1661), uit Stiermarken, mentor van jonge aristocraten, en de belangrijkste inspirator van praktische reisgidsen in de 17e eeuw.

          Ook in het Nederlands verscheen een vertaling van zijn werk:

           "Wegh-wyser ofte reysbeschryvingh, vertoonende de besonderste vreemdigheden en vermakelijkheden die in't reysen door de koninckrijcken

           Spanien, Portugael en d'aengrensende landen te sien zijn", gepubliceerd te Amsterdam door N.V. Ravesteyn, 1650

           De 1e editie van dit boek verscheen in het Duits in 1637.

             

Richard Lassels (c. 1603 - 1668)

               The Voyage of Italy, or a Compleat Journey through Italy, In Two Parts, With the Characters of the People, and the Description of the Chief

               Towns, Churches, Monasteries, Yombs, Libraries, Pallaces, Villa's, Gardens, Pictures, Statues, and Antiquities", 1670.

               Richard Lassels, Gent., "who Travelled through Italy Five Times, as Tutor of several of the English Nobility and Gentry." (from the title page)

               Volgens de Oxford English Dictionary was Lassels de eerste die de term "Grand Tour" (ofwel "Giro") gebruikte. In zijn Preface to the Reader

               schrijft hij: "no man understands Livy and Caesar, Guicciardin and Monluc, like him, who has made exactly the Grand Tour of France, or the

               Giro of Italy." Lassels noemt twee auteurs die eerder over het onderwerp hebben geschreven, te weten M. Warcup en M. Raymond:

               "the one writes much of Italy, and says little: the other writes little and leaves out much".

              Lassels gaat uitvoerig in op de route en opzet van de Grand Tour:

"The common course is to go first into France, en then into Italy, and so home by Germany, Holland and Flanders, as I did once: but my opinion is that it's better for a young man to go first into Italy, and returning by Germany, Holland and Flanders, come into France to give himself there the last hand in breeding. (...) I would therefore have my young nobleman's governor to carry him immediately into Italy at fifteen or sixteen; and there season his mind with the gravity, and wise maxims of that nation, which has civilized the whole world, and taught man manhood. Having spent two or three years in Italy in learning the language, viewing the several courts, studying their maxims, imitating their gentile conversation, and following the sweet exercises of music, painting, architecture, and mathematics, he will at his return, know what true use to make of France. And having spent three years more there, in learning to fence, dance, ride, vault, handle his pike, musket, clours, etc. (...), he will be ready to come home at twenty or one and twenty, a man most complete at both body and mind, and fit tio fill the place of his calling."

            In een opsomming van de aspecten van elk land waarmee de Engelse aristrocraat zijn voordeel zou kunnen doen,  noemt Lassels ook Nederland:

"In Holland also I would have him learn to keep his house and hearth neat, but I would not have him adore his house, and stand in such awe of his hearth, as not to dare to make a fire in it, as they do. I would have him learn of them a sparse diet, but I would not have him drink so much (...) I would have him learn of them their great industry and economy (...). I would have him learn of them a singular love of their country, but he must take heed of their clownish hatred of nobiltiy."

           Het opdoen van talenkennis, wellevendheid, omgangsvormen, karaktervorming waren belangrijke aspecten van de Grand Tour in de 16e en 17e eeuw.

           Wat betreft de doelgroep en het nut van de Grand Tour schrijft Lassels:

          - "It makes the merchant rich by shewing him what abounds and wants in other countries, and so he may know what to import, what to export."

         - "It makes the mechanic [= ambachtsman] come loaden home with a world of experimental knowledge for the improving of his trade."

         - "It makes the field officer a knowing Leader of the Army, by teaching him where an army in foreign countries can move securely, pass rivers easily,

           incamp safely, avoid ambuscadoes and narrow passages discreetly, and retreat orderly."

         - "It makes the common soldier play the spy well, by making him speak the enemies language perfectly, that so mingling with them, he may find

            their designs, and cross their plots."

         - "In fine, it makes a nobleman fit for the noblest employment, that is, to be ambassador abroad for his King in foreign countries (...)."

William Temple (1628-1699), a.k.a. Sir William Temple of Shene / ridder Willem Tempel van Shene

            Observations upon the United Provinces of the Netherlands, 1e druk: 1672 (2e: 1673, 3e: 1676, 4e: 1680, 5e: 1690, 6e: 1693, 7e: 1705, 8e druk: 1747)

            Aenmerckingen over de Vereenighde Nederlandtsche Provintien, 1673 (88 pp., a Dutch translation of the 2nd edition)

            Sekere Aenmerckingen over de Vereenighde Nederlandtsche Provintien, 1673, 2e Nederlandse druk (90 pp, "gecorrigeert en verbetert, met kanttekeningen)

Ook in het Frans vertaald als  Remarques sur l'estat des Provinces Unies des Païs-Bas, 1680 (270 pp.)

De 1e druk van Observations bevat circa 90 pagina's. Latere drukken ruim 270 pagina's.

William Temple was ambassadeur in Den Haag van 1667-1670 en 1674-1679 en speelde een belangrijke rol in de onderhandelingen met

Raadpensionaris Johan de Witt. Zoals Jan Wagenaar beschreef in de (Verkorte) Vaderlandsche Historie:

"Op den 23 van Louwmaand des jaars 1668, sloot men, na eenige voorafgegaane geheime onderhandelingen tusschen den Ridder W. Temple en den Heer Raadspensionaris De Witt, binnen vier dagen, twee Verbonden met Groot Brittanje." (p. 371)

William Temple beschreef uit eigen waarneming wat de Nederlandse provinciën kenmerkte: opkomst en welvaart, regering, ligging, eigenschappen van het volk,

religie, strijdkrachten en inkomsten, oorzaken van het rampjaar 1672, wat door Temple gezien werd als de ondergang van het land.

Het boek bleef lang een inspiratiebron voor lezers die het succes (en de neergang) van de Nederlandse Provincies in de 17e eeuw 

wilden bestuderen. Nog in de tweede helft van de 18e eeuw verwees James Boswell tijdens zijn verblijf in Utrecht naar dit boek.

In een brief van 20 jan. 1764 aan John Johnston of Grange blijkt dat Boswell over dit boek beschikte en dat ook Johnston er over kon beschikken.

Hij verwees naar een passage waarin Temple de neerslachtigheid ("spleen") beschrijft waar buitenlanders op hun bezoek aan

Nederland vaak last van hebben (Chapter IV: "Of their People, and Dispositions").

William Temple beschreef ook hoe Nederlandse studenten (met welgestelde ouders) na hun studie, net als in Engeland, enkele jaren op een grand tour

door Europa gingen. Opvallend daarbij was dat de Nederlandse 'grand tourist' met name Frankrijk en Engeland, en i.t.t. de Engelse tourist, niet zozeer Italië

placht te bezoeken:

"Where these families are rich, their youths, after the course of their studies at home, travel for some years, as the sons of our gentry use to do; but their journeys are chiefly into England and France, not much into Italy, seldomer into Spain, nor often into the more northern countries, unless in company of train of their public ministers. The chief end of their breeding is to make them fit for the service of their country in the magistracy of their towns, their provinces, and their state." (7th ed., Ch. 4, p. 162)

John Clenche (1607-1677)

           A Tour in France and Italy by an English Gentleman (1676)

 

18e EEUW:

1701-1714: DE SPAANSE SUCCESSIEOORLOG Na de dood van de Habsburgse Spaanse koning Karel II wilde de Franse koning Lodewijk XIV zijn heerschappij tot Spanje uitbreiden door zijn kleinzoon Philips van Anjou [= Philips V van het huis van Bourbon] te steunen in diens aanspraak op de Spaanse troon; deze opvolging was door Karel II testamentair bepaald, echter onder voorwaarde dat de Spaanse en Franse staten gescheiden zouden blijven. De Franse Lodewijk XIV marcheerde de Spaanse Nederlanden binnen, waar sinds 9-Jarige Oorlog en de Vrede van Rijswijk in 1697, ook Nederlandse garnizoenen gelegerd waren; ook steunde hij de aanspraak van Jacobus II in zijn aanspraak op de Engelse troon die op dat moment door stadhouder Willem III werd bezet. Groot-Brittannië en de Nederlandse Republiek waren beducht dat het Europese machtsevenwicht in gevaar kwam; Het mondde uit in een oorlog tussen Nerland, Engeland, aan de zijde van Oostenrijk en de Duitse Keizer tegen Franrijk. Het Verdrag van Utrecht in 1713, en het Verdrag van Rastatt in 1714, die betekenden het einde van de Spaanse hegemonie op het Europese Continent. Noordelijk Italië en de zuidelijke Nederlanden gingen van Spaanse in Oostenrijkse handen over, en de koloniale macht van Groot-Brittannië nam verder toe ten koste van Frankrijk, o.a. in het Canadese deel van Noord-Amerika, waar de oorlog bekend stond als Queen Anne's War, ofwel de Eerste Franse en Indiaanse Oorlog [de 2e was de 7-Jarige Oorlog]. Voor Nederland zou het een uitputtende oorlog worden die het einde betekende van haar positie als belangrijke Europese en koloniale macht; zie ook wikipedia link In Nederland brak bovendien, na de dood van Willem III, in 1702 het Tweede Stadhouderloze Tijdperk aan (tot 1746). 1740- 1748: OOSTENRIJKSE SUCCESSIEOORLOG (1740-1748) Na de dood van Keizer Karel VI brandde er een opvolgingsstrijd los tussen zijn dochter, die Koningin van Hongarije & Bohemen was, en de andere Duitse keurvorsten, zoals de Koning van Pruisen en de Koning van Polen die ook keurvorst van Saxen was. De overige Europese mogendheden bemoeiden zich ook met de strijd. Ze hadden er belang bijdat het Duitse Keizerrijk aan de oostgrens niet al te machtig zou worden. Nederland en Engeland steunden Karels dochter, en Frankrijk steunde de Pruisische Koning (die alter de opvolging zou winnen en bij de Vrede van Dresden in 1745 als Keizer Karel VII de troon zou bestijgen. Frankrijk zette de vijandelijkheden ook na de Vrede van Dresden voort met de bezetting van delen van de Oostenrijkse Nederlanden, waar de Nderlandse republiek volgens het Barriëretractaat van 1715 een troepenmacht had gelegerd. De Nederlandse staten (provinciën) besloten een eind aan de onderlinge verdeeldheid te maken enzich weer onder onder 1 stadhouder te verenigen. Willem IV werd zowel erfelijk stadhouder als opperbevelhebber van het leger. (Sinds Stadhouder-Prins Maurits en Raadspensionaris Van Oldenbarneveld waren de functies gescheiden geweest.) In 1748 werd het Verdrag van Aken gesloten (zie wikipedia link) 1756 - 1763:  ZEVENJARIGE OORLOG Dit was vooral een koloniale en handelsoorlog tussen enerzijds Groot-Brittannië (met Pruisen als bondgenoot) en Frankrijk (met Spanje en Oostenrijk) anderszijds. Het Verdrag van Parijs in 1763 regelde de nieuwe koloniale realiteit waarbij o.a. Florida door Spanje aan de Britten werd overgedragen, en Louisiana van Franse in Spaanse handen overging; het Verdrag van Hubertusburg van 1763 regelde de nieuwe Europese werkelijkheid waarbij Pruisen verder aan macht won ten koste van Oostenrijk. De oorlog speelde zich grotendeels op zee af. Nederland hield zich neutraal, maar de Nederlandse koopvaardijvloot ondervond veel hinder doordat Engeland de Nederlandse handel met Frankrijk actief dwarsboomde. Dit was in strijd met het verdrag van 1674 omtrent de regel "vrij schip, vrij goed" (het principe van Mare Liberum werd in 1609 door Hugo de Groot beschreven en gepubliceerd) . Na de 7-Jarige Oorlog was er in Europa een periode van 13 jaar vrede (afgezien van een oorlog tussen Rusland en Turkije) . In deze periode bloeide de handel, en er was een korte opleving van het toerisme (en de Grand Tours) naar Europa (tot de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog en de Napoleontische oorlogen). AMERIKAANSE ONAFHANKELIJKHEIDSSTRIJD, FRANSE REVOLUTIE, NAPOLEONTISCHE OORLOGEN, ETC. Heyday of coaching, einde van de Grand Tour. Franse Revolutie (1789), Amerikaanse Onafhankelijkheid (1783), Congres van Wenen (1815), verbeterd Europees postwegstelsel, excursies naar de slagvelden, Brits-Amerikaanse Oorlog (1812-1814). Tijdens deze periode nam het reizigersverkeer tussen Engeland en het Europees Continent af. Het belang van Engelse reisgidsen nam evenredig af. En het vacuum werd opgevuld door o.a Italiaanse en Duitse auteurs (inclusief vertalers en plagiaatplegers). De meest invloedrijke auteur tijdens deze periode (en meteen na de Napoleontische Oorlogen) was H.A.O. Reichard. Zijn reisgidsen en -handboeken worden wel als het hoogtepunt van een eerste generatie (18e eeuwse) reisgidsen beschouwd, en vormden een belangrijk voorbeeld voor de 19e reisgidsen (van Starke, Murray, Baedeker, etc.) 1776-1784: Met het begin van de onafhankelijkheidsstrijd in de Noord-amerikaanse kolonieën tegen het moederland Engeland, namen ook de spanningen tussen Engeland en de andere Europese koloniale grootmachten toe. Spanje en Frankrijk trachten van de onafhankleijkheidsstrijd tegen Engeland te profiteren, en in 1780 raakte ook Nederland erbij betrokken. De strijd speelde zich weer vooral ter zee af.  In 1781 vond de Slag bij de Doggersbank plaats. Bij de Vrede van 1784 kwam Nederland er bekaaid vanaf. Negapatnam (op Coromandel) werd aan engeland afgestaan. 1784-1785: Conflict tussen de Republiek der Nederlanden en Duitsland onder Keizer Jozef II over de Zuidelijke (Oostenrijkse) Nederlanden. De keizer wilde tornen aan het zogeheten Barriëre-tractaat van 1715 volgens welke de Nederlandse Republiek het recht had om troepen te legeren in de Zuidelijke Nederlanden (na de Spaanse Successieoorlog werden de zuidelijke provinciën onder die voorwaarden aan Oostenrijk toegekend. Het barriëretractaat moest ervoor zorgen dat er aan de zuidelijke grenzen een voldoende buffer was tegen de Franse expansiedrift. 1785-1795: Er brak nu een periode van binnenlandse onrust aan tegen het bestuur stadhouderlijk bestuur als gevolg van de voor Nderland nadelige vredesuitkomst van 1784. De jonge (erfelijke) stadhouder Prins Willem V, stond onder de voogdij van zijn moeder (Anna van Pruisen) stond, en na haar dood (1759) onder die van een buitenlands familielid, de hertog van Brunswijk. er ontbrandde een twist tussen Stadhoudersgezinden en de Patriotten, als gevolg waarvan de Hertog van Brunswijk werd verdreven en Prins Willem V werd ontheven van zijn leiding over het leger. In 1787 vond er een inval van het Pruisische leger plaats ter ondersteuning van de Prins, en het stadhoudersschap van Willem V werd hersteld. Veel Patriotten weken uit naar Frankrijk. Bij de Franse inval van 1795, kwam een groep Patriotten mee terug (o.l.v. Generaal Daendels), en week Willem V uit naar Engeland

Misson, François-Maximilien (approx. 1650 - 1722)

               A New Voyage to Italy: with curious observations on several other countries, as: Germany, Switzerland, Savoy, Geneva, Flanders, and Holland;

               Together with Useful Instructions for Those Who Shall Travel Thither, (1695, 1699, 1708, 1714, 1739)

               French editions: Nouveau Voyage d'Italie, fait en Année 1688 (1691, 1694, 1698, 1702, 1717, 1722, 1731)

               Dutch edition published in 1724: Nieuwe Reize van Misson na en door Italien, 1724

               German editions: Maximilian Missons Reisen aus Holland durch Deutschland in Italien, 1701; Maximilian Missins Reise nach Italien, 1713

Naast The Voyage to Italy, van Richard Lassels, was het werk van Misson 50 jaar lang een zeer populaire gids voor Europese Grand Tourists.

Latere edities waren bijgewerkt, o.a. door Joseph Addison

Thomas Taylor

                Gentleman's Pocket Companion for Travellers in Foreign Parts, 1722

G. Fisher

         The Instructor, or Young Man's Best Companion, 1742 (401 pagina's)    

Monsieur de Blainville

      Travels through Holland, Germany, Switzerland, and other parts of Europe, but especially Italy, 1743 (reissued in 1757)

Thomas Salmon (1679-1767, link)

        Modern History, or the Present State of all Nations, vele delen, ook in een Italiaanse versie en een Nederlandse versie (42 delen, o.a. door Jan Wagenaar)

        The Chronological Historian, containing a regular account of all material transactions .... relating to English Affairs ... to the Death of George I

                  later continued to the Death of George II

        The Modern Gazetteer, or a Short View of the Several Nations of the World, 1746 (later editions with additions & maps)

        A New Geographical and Historical Grammar, with a set of twenty-two maps

        The Universal Traveller, or a Compleat Description of the Several Nations of the World, 2 vols, 1752-3

        Etc.

Thomas Salmon vergezelde George Anson (Lord Anson) op diens reis rond de wereld in 1739-40 (zie het boek over Anson's reis door Mr. Walters, link)

Thomas Nugent (c. 1700 - 1772) wikipedia link

The Grand Tour, Containing an Exact Description of Most of the Cities, Towns and Remarkable Places of Europe

Together with a Distinct account of the Post-Roads and Stages, with their respective Distances, through Holland, Flanders, Germany, Denmark,

Sweden, Russia, Holland, Poland, Italy, France, Spain and Portugal, Likewise Directions relating to the Manner and Expence of Travelling from

One Place and Country to another, as also Occasional Remarks on the Present State of Trade, as well as of the Liberal Arts and Sciences,

in each respective country.

De eerste uitgave, in 4 delen, dateert van 1749. Er kwamen uiteindelijk geen aparte delen over Spanje, Portugal, en de Scandinavische landen.

In 1756 verscheen de 2e druk, en in 1778 de derde en laatste druk. Thomas Nugents werk was in de 18e eeuw even gezaghebbend als

de Baedeker-gidsen een eeuw later. Het was de eerste belangrijke reisgids over de Grand Tour.

Deel 1 van de 1749-editie gaat over Nederland,

Deel 2 van de 1749 editie gaat over Frankrijk (met aparte reizen naar respectievelijk Madrid en Lissabon).

Deel 3 van de 1749-editie gaat (waarschijnlijk) over Duitsland, met reisbeschrijvingen van Hamburg naar Kopenhagen en Stockholm,

                en vanuit Frankfurt naar Warschau en Moskou.

Deel 4 van de 1749-editie gaat (waarschijnlijk) over Italië

Deel 2 van de 1756-editie gaat over Duitsland

Deel 3 van de 1756-editie gaat over Italië

Deel 4 van de 1787-editie gaat over Frankrijk (nu zonder reizen naar Madrid en Lissabon)

De Oxford Dictionary of National Biography beschrijft wat Thomas Nugent met de The Grand Tour beoogde:

"The Grand Tour is a guidebook in the much narrower sense of providing information on inns, road and boat connections, and sights to visit. It is a compilation of his own experience and that of others reproduced in duodecimo for ease of packing. He uses the format later popularized by Murray and the Blue Guides of taking in sights by means of a series of tours from the capital."

In de "Preface" bij het eerste deel, over Nederland, legt Nugent de nieuwe opzet van zijn werk uit:

"If among the great variety of books that have been written in our language on the subect of travelling, the folowing work should happen to prove of any use to the public, it will be owing as much to the novelty of the method, as to any merit the author pretends to claim from new discoveries of the matter. For such copious and exact descriptions have been given within these two centuries, of the several countries mentioned in these papers (...) that succeeding writers are able to meet with very few things that have escaped their observation. And yet how entertaining soever most pieces of this kind may prove to sedentary readers, (...) they are generally insufficient to those who consult them for real use, and as instructive companions. On these occasions the unexperienced traveller is frequently at a loss, finding little or no assistance from those writers, either as to the difference of roads and accommodations, the nature and price of carriages, the knowledge of various coins, with several other articles absolutely necessary in foreign peregrinations. How far these objections have been removed in the present work, and the utility as well as amusement of travellers has been consulted, will best appear by the following sketch of the whole undertaking. Tho' most gentlemen are presumed to have some knowledge of geography, yet as this is not always the case, a general description of the several countries is prefixed to each volume, with an account of their situation, extent, climate, soil, seas, rivers, and mountains. From the country we proceed to the inhabitants, describing their persons, manners, customs, language, learning, arts, and religion. Commerce is the next subject; under which article we consider its rise, progress, and present state of proseperity or decline, commonly adding, for the sake of such as travel for business, a list of the principal fairs, and of the chief commodities of each town and province. Next comes the manner of travelling (...), with their hours of setting out, and respective prices. The knowledge of the several coins being a neccessary thing for travellers, we have therefore been very exact upon this head (...). These prelimiinaries being settled we enter upon our several journeys, beginning with the capital city of each country, and thence proceeding through the different provinces, comprehending the by-roads as well as the direct (...). In regard to the descriptions of the remarkable places no pains have been spared to render them as exact as possible (...). At the end of the description of most principal towns there is frequently a lsit of the chief inns and best houses of accommodation (...). To conclude, as this is the first attempt of the kind towards improving that noble and ancient custom of travelling, a custom to enrich the mind with knowledge, to rectify the judgment, to compose the outward manners , and to form the complete gentleman, it is humbly hoped that the intent may be acceptable to the public, though we should happen to have failed in the execution."

De indeling van deel 1 is als volgt

- Preface (pagina's I - VIII) - List of Contents (4 pagina's) - Chapter I: General Description of the United Netherlands (7 provincies, pagina's 1-46)                      1: general info & origins, 2: the particular provinces, 3. government, 4: trade, manufactures, revenues, taxes, forces,                      5: persons, customs, manners, religion, learning, 6: manner of travelling, coins, weights, measures - Chapter II: General Description of the Austrain and French Netherlands (10 provincies, pagina's 41 - 58)                      1: short description of the provinces, 2: religion, government, trade, forces, revenues - Chapter III: Journey from Amsterdam to Rotterdam, and from thence to Flushing in Zealand (pagina's 58 - 120)                      Amsterdam, Harlem, Leyden, The Hague, Delft, Rotterdam, Dort (= Dordrecht), Tervere (= Vere),                      Middleburg, Flushing and the other town in Zealand:                      (Armuiden, Tergoes (= Goes), Zirickzee, Browershaven, Bomene, Tolen, St. Meertinsdyke - Chapter IV: Journey from Amsterdam to Hellevoet-sluys (pagina's 121 - 127)                      Tergow (= Gouda), Rotterdam, Ten Briel, Hellevoetsluys - Chapter V: Journey from Amsterdam to Hoorn, and other towns in North Holland (pagina's 128 - 139)                      Buiksloot, Monikedam, Edam, Purmerend, Hoorn, Enkhuysen, Medemblick, Alkmaar, (Sardam, Bruck, Texel, Flie) - Chapter VI: Journey from Amsterdam through Friseland to and Embden in East-Friseland, with directions for travelling                     through Friseland to Hamburg (pagina's 140 -164)                     Harlingen, Franeker, Leeuwarden, Dockum, Strobusch, Groningen, Appingadam (= Dam), Delfzyl, Embden,                     Worcum, Bolswart, (Staveren, Hindeloopen, Molqueren)   Naerden, Amersfoort, Zwoll, Hasselt, Lemmer,                     Sloten, Sneek, Winschoten, Nieuschans (Muiden, Weesp) - Chapter VII: Journey from Amsterdam through Overyssel and back through Guelderland and Utrecht (pagina's 165 - 166)                      Harderwyk, Elburg, Campen, Swoll (= Zwoll), Deventer, Zutphen, Doesburg, Arnheim, Utrecht - Chapter VIII: Journey from Amsterdam to Cleves, in the way to Cologne and Frankfurt (pagina's 177 - 184)                     Wyk te Duerstede, Rhenen, Wageningen, Nimeguen, Cleve - Chapter IX: Journey from Amsterdam to Antwerp and Brussels (pagina's 185 - 212)                      Breda, Antwerp, Mechlin, Vilvoorden, Brussels, (Williamstadt, Bergen-op-Zoom, santfliet, Lillo - Chapter X: Journey from Amsterdam to Boiseleduc and other parts of Dutch Brabant (pagina's 213 - 218)                      Tergow (= Gouda), Schoonhoven, Gorcum, Worcum, Heusden, Boisleduc (= Hertogenbosch) - Chapter XI: Journey from Brussels to Cambray and Paris (pagina's 219 - 230)                      Halle, Brain le Comte, mons, Valenciennes, Cambray, Catelet, St. Quintin, Ham, noyen, Compiegne,                      Verberie, Senlis, Louvres, Paris - Chapter XII: Journey from Brussels to Liege, Maestricht, Spaw, and Aix la Chapelle (pagina's 231 - 253) - Chapter XIII: Journey from Brussels to Ostend, Dunkirk, Calais, and back again by Ypres and Oudenaerde to Brussels                      (pagina's 254 - 273) - Chapter XIV: Journey from Brussels to Lille and Arras (pagina's 274- 286) - Chapter XV: Journey from Brussels to Namur and Luxemburg (pagina's 287 - 291) - Chapter XVI: Directions to know at what time the post-waggons, draw-boats, passage vessels, or sailing-boats and                      market boats set out from Amsterdam to the principal towns in the Low Countries (pagina's 292 - 310) - Chapter XVII: Directions to know at what time the post-waggons, coaches, draw-boats, sailing-boats, and market boats                      set out from all principal towns in the Low Countries, especially of the United Provinces,                      to the following towns and places, in alphabetical order (pagina's 311 - 348) - alphabetical list of the provinces, cities and towns described in this volume

Het werk van Nugent kwam tegemoet aan de behoefte van de ' Tourist'  tijdens de 18e-eeuwse Verlichting, het tijdperk van de rede,

"to enrich the mind with knowledge, to rectify the judgment, to compose the outward manners and to form the complete gentleman", zoals hij zelf schreef.

In 1756 verscheen de 2e druk waaraan een volledige vastomlijnde "European Itinerary" is toegevoegd, en in 1778 verscheen de derde en laatste druk.

De "Grand Tour" van Thomas Nugent (ca 1700 - 1760) was het eerste werk waarin de Grand Tour als een vaste route werd beschreven:

Vanaf Dover ging het meestal per zeilboot naar Calais (dan wel Oostende, of Le Havre), vervolgens naar Parijs, Zwitserland (Geneve, Lausanne),

dan over de Alpen naar Italië (Florence, Venetië, Milaan, Napels), en daarna door de Duitstalige gebieden (Wenen, Dresden, Berlijn, Potsdam),

via de Lage Landen (Nederland / Vlaanderen) weer terug naar Engeland.

Spanje werd meestal overgeslagen (soms ging men nog wel naar Barcelona), evenals Zuid Italië, en het Ottomaanse Rijk.                

"Grand Tourists" als Thomas Sterne en James Boswell hadden ongetwijfeld Nugents reisgids op zak: "the definitive guide to their adventures

[was]  Thomas Nugent's The Grand Tour, well thumbed copies of which [were] tucked in every gentleman's frock-coat pocket" (Time magazine link).

Het verschijnen van de eerste editie van de Grand Tour in 1749 viel samen met de juist beëindigde Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748),

in Noord Amerika bekend als King George's War. In deel 1 van Thomas Nugents Grand Tour, over Nederland, is de tekst nog niet helemaal actueel,

want er wordt nog verwezen naar "the present war", onder andere in verband met de 10 provincies die deel uitmaakten van de voormalige "Oostenrijkse

Nederlanden", die op dat moment de "Franse Nederlanden"waren gaan heten.

Thomas Nugent verwachtte dat ze uiteindelijk opnieuw de "Oostenrijkse Nederlanden" zouden gaan heten.

De Oorlog werd gevochten door Oostenrijk (gesteund door Groot-Brittannië en de Nederlandse Republiek) aan de ene kant, en Pruisen en Frankrijk

aan de andere kant. Frankrijk en Pruisen hoopten te profiteren van een machtsvacuum in het Oostenrijke Rijk t.t.v. de Habsburgse troonsopvolging.

Groot-Brittannië en de Nederlandse Republiek waren van oudsher tegenstanders van Frankrijk (ook in de overzeese kolonieën).

Ook Noord-Italië was betrokken doordat het weer onder Spaans gezag kwam. Sinds de Spaanse Successieoorlog was het onder

Oostenrijks gezag gekomen, en tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog slaagden de Spanjaarden er dus in de situatie weer om te keren.

De tweede editie van de Grand Tour kwam overigens uit tijdens de 7-Jarige Oorlog.

Thomas Nugent schreef daarnaast het populaire The New Pocket Dictionary of the French and English Languages, uitgegeven sinds 1767

met de 10e uitgave in 1799, en daarna ook tot ver in de 19e eeuw (ca. 1840) uitgegeven in Philadelphia (VS)

Door Nugent werd, samen met M. Grosley, uit het Frans vertaald: A Tour to London, or New Observations on England and its Inhabitants (1772)

Nugent's Travels in Germany verscheen in twee delen in 1768.    

R. Denson

      A New Traveller's Companion through the Netherlands, 1754

Tobias Smollett (1721-1771)

              Travels through France and Italy, 1766 (heruitgave in 1772, 1778, en in latere verzamelbundels)

William Melmoth (1710-1799)

              Travels in Switzerland, 1777

Thomas Sterne

            A Sentimental Journey

William Coxe (1747 - 1828)

                Gentleman's Guide, in a Tour through Part of France and Flanders, 1776

Joseph Marshall (pseudoniem van John Hill, 1716-1775)

         Travels through Holland, Flanders, Germany, Denmark, Sweden, Lapland, Russia, the Ukraine, and Poland, in the years 1768, 1769, and 1770

         in 3 delen, 1772

         Polen was in een erbarmelijke staat. Rusland had veel macht, evenals Pruisen.

         De aanleiding voor het publiceren van deze reisbeschrijving was minder uit culturele dan uit economische en politieke interesse. Zie de Preface:

"About eleven years ago, I went the usual tour of Europe, which is reckoned, though very falsely, a finishing of education: I then visited France, Italy, part of Spain, and some territories in Germany, running very eagerly after every thing produced by the fine arts, and thinking that painting, statuary, music, and the like, were the only objects worthy of notice. The pursuit, however, of a young traveller is usually pleasure (..). Reflection convinced me that there were numerous objects highly deserving attention in every country which I had passed by without notice; and I regretted a journey performed in the rawness of youth, which afforded me so little instruction. (...) I determined to spend some years in journeying through the Northern Parts, which would probably present me with a new world; the accounts I had read of most of them, being either very imperfect, or so old, that everything might be altered since the authors wrote, so that I ran no risque of knowing too much before I set out. With this intention I embarked for Holland, and spent some time in examining every thing worthy of attention in all the provinces of the Dutch republic, which I will venture to assert, contain more that is worthy of a traveller's attention, provided he is something more than two and twenty, than any part of Italy. (...) I began my travels with viewing and enquiring into objects of more solidity and use, than I had ever thought of when abroad before; the state of the Dutch trade and manufactures, the value and products of their lands, &c. demanded, and had my attention."

Harry Peckham (1740-1787, link)

The Tour of Holland: Dutch Brabant, the Austrian Netherlands, and part of France; in which is included a description of Paris, 1772 (2e ed. 1780)

J. Fielding

               The Polite Traveller, and British Navigator, 1783

Samuel Ireland (1744-1800)

             Picturesque Tour through Holland & Parts of France, 1784

Thomas Martyn (1735-1825)

The Gentleman's Guide in his Tour through Italy. With a Correct Map, and Directions for Travelling in that Country, 1787

              Volgens Lynne Withey's History of Leisure Travel, Ch.3, noot 26, was Thomas Martyn in A Gentleman's Guide to Italy (1787) de eerste die gebruik

              maakte een systeem met uitroeptekens (variërend van één ! tot vier !!!!) voor speciale bezienswaardigheden.

              N.B. Lynne Withey' noemt een Guide to France van Thomas Martyn, maar dit lijkt een fout.

              De auteur van A Gentleman's Guide to France (9e editie 1787) is Philip Playstowe (op de titelpagina wordt wel erkentelijkheid uitgesproken

              voor de auteur van de Guide to Italy).

              Bij raadpleging van deze edities (RUG, Groningen, online) kan e.e.a. echter niet worden bevestigd.

              Mariana Starke gebruikte de uitroeptekens voor het eerst in de 5e druk (vanaf 1824).  

              Het was de de voorloper van het latere sterrensysteem in de Baedeker-gidsen.

      

Neville Wyndham

          Travels through Europe, 1790

Reichard (Heinrich August Ottokar) (1751 - 1828)

De aanduiduig (in o.a. verwijzingen van Samuel Leigh) "M. Reichard" staat voor "Monsieur Reichard".

(Vergelijk ook de titelpagina van Thomas Nugent's Grand Tour, waar de auteur wordt aangeduid als "Mr. Nugent".)

Zijn belangrijkste werk was Handbuch für Reisende aus Allen Ständen (1784)

In 1793 werd deze gids vertaald naar het Frans als Guide des Voyageurs en Europe.

Een Italiaanse versie verscheen van de hand van Francesco Gandini, getiteld Itinerario d'Europa.

etc.

Reichard publiceerde was oorlogsconsulent van de hertog van Saxen-Gotha.

Zijn reisgidsen en -handboeken vulden het vacuum dat sinds de Franse Revolutie bestond tussen Frankrijk en Engeland, en waardoor het toerisme

Zie Samuel Leigh voor naar het Engels vertaalde titels. Leigh gebruikte de gidsen van Reichard ook als model voor zijn eigen

reisgidsserie over Wales en Engeland, Schotland, en Ierland ("on the plan of ..."). Ook Mariana Starke prijst de reisgidsen van Reichard (zie onder)

Madame de Genlis (Gravin de Genlis, Stéphanie Félicité de Crest de Saint-Aubin, 1746 - 1830), link

Le Voyageur (1799)

Inhoud: bericht  (pp. 2-7), beleefdheidsuitdrukkingen, maanden, dagen, getallen, 62 "zamenspraken" (pp. 10-443), 12 "brieven en briefjes over zaken" (pp. 444-459)

Voorbeeldzinnen:

p. 24: Kunt gij te post (als postillon) rijden?

p. 2: Ik bevind mij zeer onpasselijk.

p. 34: De lucht van teer maakt mij onpasselijk.

p. 48: Rijd toch wat aan. De weg is goed en gij komt niet vooruit.

p. 50: Houd op postillon; de wielen moeten worden vastgemaakt. (...) Ik geloof dat de raderen in brand zullen vleigen, zie er naar.

p. 50: Verlaat den steenweg en neem den vlakken grond.

p. 54: Laat het glas vallen (= put down the sashes)

p. 64: Er is een paard neergestort.

p. 66: Trek den postillon zacht van onder het paard weg.

p. 68: Indien de bloedstorting met dezelfde hevigheid aanhoudt, moet men poederzuiker op de wonde strooien.

p. 72: Hoeveel uren, of hoeveel mijlen zijn het van hier tot aan het naaste posthuis?

p. 78: Giet water over de raderen. (...) Heeft men het rijtuig gesmeerd?

p. 90: Hebt ge zwam om uwe pijp aan te steken?

p. 92: Men moet de achterplaatsen in een rijtuig aan de vrouwen en oude lieden afstaan.

           Daar is een berg, laat ons uit het rijtuig stappen om het den paarden gemakkelijker te maken.

           Men moet de gordijn nederlaten, want het waait van deze zijde; de regen kmot van deze zijde.

p. 98: Er heerst hier een onaangename reuk. (...) Men moet de kamer vegen, en dezelve met suiker of azijn berooken.

           Eene voorzorg welke men bij het inkomen in de kamer eener herberg altoos behoort te nemen.

p. 100: Ik heb mijne eigen e lakens. Maar ik neem altoos de lakens der herberg, om ze over de matras te spreiden, vervolgens leg ik mijne lakens daarover.

p. 102: Warm mijn bed, en doe een weinig poedersuiker in de beddepan.

p. 106: Men moet een brandijzer in deze schoorsteen leggen.

pp. 110-132: (Allerlei gerechten: gezondheidschocolade, oranjewater, ingemaakte ooft, blauwbezien, bloedbeuling, sneeuwbollen, etc.)

p. 140: eene opene tafel = a table d'hôte = BrE: an Ordinary

p. 150: Deze pennen zijn niet goed. Laat die voor mij goed vermaken. Kunt gij pennen snijden?

p. 160: Hebt gij legersteden (slaapplaatsen) met hennepzelen?

pp. 162-164: (Manieren om een kinderbedje in een herberg te improviseren.)

p. 166: Is die wieg wel zuiver? Laat ons zien of er ook weegluizen in zijn.

pp. 166-168: (Kinderspeelgoed: pop, tinnen huishoudspullen, trom, wagen, paardje)

p. 170: Ik had gaarne een goede min. Ik had gaarne dat zij jong, groot en sterk was, dat zij eene goede kleur en goede tanden had, en dat het een bruinet ware.

          Ik zag gaarne dat zij reeds een kind had gezoogd.

p. 182: De wieg is slecht geplaatst, het kind zou te veel licht krijgen; dat is niet goed. - Waarom niet? - Het maakt de kinderen scheel.

p. 186: (Allerlei ziektes en aandoeningen: jicht, rheumatismes, buikloop, rooden loop (= dysentry), aamborstigheid, roos, vurigheid, kolijk, scharlakenkoorts, etc.)

p. 196: Men moet u bloedzuigers zetten. (..) Hoeveel oncen bloed zult gij mij aftappen?

pp. 198 etc): (medicijnen en heilzame middelen: rabarber en gezuiverde wijnsteen, zenebladen, manna, braak-wijnsteen, kina, vleeschnat, etc.)

p. 212: Gij hebt een aangestoken tand. - Kan men dezelve met lood opvullen? - Leg in de holligheid van den tand een wolletje met ether.

p. 214: Hebt gij geestrijk water voor den tanden?

p. 218: Ik heb de vijt.

p. 222: Is zij met de koepokstof ingeënt? - Nee, zij heeft de natuurlijke pokken gehad.

p. 228: Op hoeveel zal mij het hout voor twee schoorsteenen, of voor twee kagchels, van den laatsten October tot de maand April komen te staan?

p. 236: een ijskelder

p. 240: Ik moet voor ieder bed twee matrassen van paardenhaar of wol, eenen stroozak, een vederbed en eene peluw hebben.

pp. 244 etc.: (kledingstukken, sierraden, etc.)

p. 254: Dit horloge is veel te duur, en het is van een ouderwest fatsoen. (= it is in the gothic fashion)

p. 262: Gij moet mijne zakdoeken noch mijne hemden met zeep insmeren, gij moet ze door loogwater halen.

pp. 264, etc.: (Waslijst: kleding, beddegoed, etc.)

p. 276: Waar is mijn tandenschuier of mijn wortel voor den tanden? - Geef mij tandpoeder en mijn tandenstoker.

pp. 292-300: (vertier en spelletjes: trictrac, dammen, schaken, piketten, quinze, reversi, whist, biljarten, wippen, kegelen, kaatsen)

p. 304: Ik zou niet gouverneur van kinderen wenschen te zijn, die niet roomsch waren. Het zou mij niet megelijk zijn mij met hunne volkomene opvoeding te belasten.

p. 316: Ik kan kappen, het haar snijden, en het op papillotten zetten.

p. 318: Krijg ik den kost en word ik bewasschen?

p. 324: Uw voeten staan binnenwaarts, zet die buitenwaarts.

p. 332: Slinger zo niet in het gaan. (= Don't hobble in walking.)

p. 338: Is meneer geneesheler of wondheler (= physician or surgeon)

pp. 342-358: (Van een kunstenaar, schilder, plaatsnijder, beeldhouwer, bouwmeester)

p. 345: Ik wilde gaarne potlood zonder hout hebben (= I want some lead pencil without wood). - Ik wilde gaarne eene tekenpen kopen (= ... buy a lead pencil-case)

pp. 360-402 (Van eenen gevangenen in een vreemd land)

p. 368: De muizen houden mij uit den slaap, Ik verzoek u van mij eene muizenval te doen geven. Gij moet er spek of geroosterde noten in doen.

p. 370: (Opsomming van hondensoorten, vogelsoorten als gezelschapsdier)

p. 418 (wapenen kopen)

p. 384: (Brieven van denzelfden gevangenen aan den gouverneur van het kasteel, of aan den cipier der gevangenis, i.v.m. onschuld, ziekte, testament opmaken, etc.)

p. 398: Ik sterf met gelatenheid in den godsdienst mijner vaderen; ik vergeef uit den grond des harten alle mijne vijanden,

             en ik begeer dat dit testament aan mijne familie (...) gezonden worde (...).

p. 434: Wat zoudt gij er bij winnen met mij te dooden? Gij zoudt een schandelijke daad doen en een goed losgeld verliezen.

p. 436: Ik zal u mijn ganschen buit geven, en daarenboven, zoo gij mij van hier brengt, beloof ik u de belooning, welke gij van mij zult verderen.

p. 442: Neen, wij zullen slechts zoo veel nemen, als wij volstrekt noodig hebben. Het plunderen is overal schandelijk, en vooral bij arme boerenlieden.

 

19e EEUW:

In het begin van deze eeuw, tijdens het Napoleontische tijdperk, richtten de Engelse schrijvers van reisgidsen zich vooral op het binnenlandse toerisme.

1795-1813: Napoleontische oorlogen in Europa en daarbuiten. 1795: Franse inval in de Noordelijke Nederlanden, en vestiging van de Bataafse Republiek (1795-1806). Van 1806-1810 werd Napoleon's broer Lodewijk Napoleon tot koning van de Nderlanden gekroond. Van 1810-1813 werd Nederland ingelijfd bij het Franse Keizerrijk (in 1804 had Napoleon zichzelf tot keizer gekroond). 1812: Russische veldtocht 1813: slag bij Leipzig (verbnning naar Elba) 1815: Slag bij Waterloo (verbanning naar St Helena), Vrede van Wenen 1848: JAAR VAN REVOLUTIES EN ONRUST IN EUROPA, aanleg van spoorwegen (vanaf 1830), stoomschepen (vanaf circa 1820), eerste telegraafverbindingen 1871: EINDE VAN FRANS-DUITSE OORLOG, Italiaanse eenwording (1861), Duitse eenwording (1866, 1871), einde Amerikaanse Burgeroorlog (1865), trans-continental railroad (1869), 'popular' Trans-Atlantic tourism Opkomst van het toerisme a.g.v. internationale (wereld)tentoonstellingen New York: 1853* Chicago: 1893 Philadelphia: 1876 New Orleans: 1884 San Francisco: 1894, 1915 Atlanta: 1895 Buffalo: 1901 Saint Louis: 1904 Hampton Roads: 1907 Seattle: 1909 San Diego: 1916 Londen: 1861(zie bijv. Murray's Modern London, 1861), 1862 (Black's International Exhibition Guide to London,  pp. 43-52 ),                1886 (also "Colonial & Indian Exhibition") Parijs: 1855 (1 dag reizen vanuit Rotterdam, met stoomboot naar Moerdijk, vervolgens nieuwe treinverbinding met Antwerpen; 5 miljoen bezoekers),             1867, 1878, 1889 (32 miljoen bezoekers), 1900 (51 miljoen bezoekers; zie bijv. Satchel Guide to Europe , 1900)             Zie ook Henry Morford's Paris in '67 (1867). Dublin: 1853*, 1865 (International Exhibition, zie Black's Guide to Ireland, 1865, pp. 32-35), 1874 Glasgow: 1888 Wenen: 1873 Amsterdam: 1883 Antwerpen: 1885 Barcelona: 1888 Brussel: 1897, 1907, 1910 Luik: 1905 Milan: 1906 Turijn: 1911 Melbourne: 1880-1881, 1888

Thomas West

           A Guide to the Lakes, in Cumberland, Westmoreland, and Lancashire (1778)

           Deze gids werd vele malen heruitgegeven: in 1780 (2e), 1784 (3e), 1789 (4e), 1793 (5e), 1796 (6e), 1799 (7e), 1802 (8e), ...., 1812 (10e), 1821 (11e)

           Na de dood van West, in 1779, werd de gids herzien door William Cockin.

Daniel Paterson (1738-1825)

A New and Accurate Description of All the Direct and Principal Roads in England and Wales, 18 edities, 1771 - 1829 (+ herdrukken tot 1832)

1771, ... (2e), ... (3e), ....(4e), 1781 (5e), 1784 (6e), 1786 (7e), 1789, 1792, 1794, 1796, 1799 (12e), 1803, 1808, 1811 (15e), 1822 (16e), .... (17e), 1829 (18e)

De 12e editie (1799) was geplagieerd uit Cary's New Itinerary of England and Wales.

De 16e editie (1822) was geredigeerd door Edward Mogg.

John Carey (1754 - 1835)

Carey's New Itinerary: Or An accurate Delineation of the Great Roads, 11 edities, 1798 - 1828

               (1798, 1802, 1806, 1810, 1812, 1815, 1817, 1819, 1821, 1825, 1828)

Carey's Traveller's Companion, 1790 - 1828

               1790 (1st), 1791, 1792, 1806, 1812 (5th), 1814, 1817, 1819, 1821, 1826, 1828

               started off in 1790 as a small (octavo) set of 43 country maps (atlas) + index "showing the immediate route between every market and borough town"

               the maps were engraved by Aron Arrowsmith, and served as preliminary work for the Odinance Survey Office (established in 1791)

              the 5th edition (1812) also included the "New Itinerary" (700 pages) with descriptions of navigable canals, inns & post houses ,accounts of Bath, Bristol,

               Cambridge, Canterbury, Dover, Liverpool and Oxford, plus 7 maps on 6 extending hand-coloured plates:

               Isle of Wight, environs of London, Bath, Bognor, Worthing and Arundel, Brighton, Margate and Ramsgate, Cheltenham

               Cary's Traveller's Companion is developing into a travel guide (itinerary/road-book +gazetteer) , with explicit attention to pleasure travel.

   

Richard Phillips, publisher (1767-1840)

Letters from Italy, by Mariana Starke, 2 delen, 1800 (republished in 1802 as Travels in Italy between 1792 and 1798)

                Two reviews of Mariana Starke's Letters from Italy appeared later in an advertisement in Phillips' A Tour through the Batavian Republic (1801). A review

                from the 'Monthly Review' says "Miss Starke has very judiciously given instructions for visiting the curiosities of Italy, with routes, inns, prices of provisions,

                carriages, &c. which will render the work a very useful publication to future travellers; indeed, it forms the best Vade-mecum and livre de poste which we

                recollect to have seen." And the 'European Magazine" wrote:

"This Work possesses considerable merit; and when the long-expected hour of peace shall set at liberty the gay, the restless, the spendthrifts, and the invalids, who pant after Voyages and Travels to the delightful regions of France, Switzerland, and Italy; it will be one of the most useful Companions they can take with them. The subjects are arranged with Judgment, Taste, and Precision, and calculated to spare the British Traveller the trouble, expence {sic!], and inconvenience of incumbering his baggage with ten or twelve duodecimo volumes of Vade-mecums, the contents of which Miss Starke has dexterously engrafted on her own genuine stock of knowledge and observation. The result of a careful examination of her historical narratives enables us to declare, that her work contains a fund of information entirely new, and a perusal of her judicious remarks on the late Revolutions in Italy may serve as a lesson of instruction to Ministers of state." (from the European Magazine)

Travels in France, by Thomas Bygge (translated by John Jones)

To the Court of the Emperor of China, by A.E. van Braam, 2 volumes

Memoirs Relative to Egypt, by "the Learned and Scientific Men who Accompanied the French Expedition to that Country", 1800

A Tour through the Batavian Republic, 1801

Mavor's British Tourist's or Traveller's Pocket Companion, by William (Fordyce) Mavor (1758 - 1837)

         1798 (1st ed., 5 volumes), 1800 (2nd ed. 6 vols.), 1809 (3rd edition, 6 vols.)

         vol.2 has hand-coloured fold-out map of Scotland, vol. 3 of Wales, vol. 4 of Ireland, vol. 5 of England. Vol. 6 (London, Oxford, Cambr., bathing places + map)

A Picture of London, 1802 (1803, 1805, 1812, 1814), van John Feltham; er verschenen tenminste 27 uitgaves

         latere uitgaves (1826, 1829, 1832) heetten The Original Picture of London, gepubliceerd door Longman, onder redactie van J. Britton

Modern London, Being the History and Present State of the British Metropolis, 1804

A Northern Summer, or Travels around the Baltick, John Carr, 1805

The Stranger in Ireland, John Carr, 1806

          (Sir) John Carr kreeg de naam opervlakkig te zijn, en zijn Ierse reisboek werd onderwerp van satire in 1807 (Edward Dubois schreef My Pocket Book ...)

          Phillips trad als uitgever op als getuige in het proces dat Carr aanspande wegens smaad: (Libel, Sir John Carr against Hood and Sharpe, 1808)

A Tour through Holland, John Carr, 1807

Guide to All the Watering and Sea-Bathing Places, 1800, 1805, 1806, 1810

           later editions published by Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1815, 1820 (as was The Picture of London)

Collection of Modern and Contemporary Voyages and Travels, ... volumes, 1805-1810

New Voyages and Travels, 9 (or 13?) volumes, 1819-1823

          this series was issued in monthly parts;

          deel 1 bevat bijvoorbeeld 12 reisverslagen, ofwel 'travels' en 'journeys', uitgegeven in 1819; deel 2 bevat 8 reisverslagen uitgegeven tussen 1817 en 1820, etc.

          N.B.

          These numbers were first published individually as pamphlets, and it was up to the binder / bookseller to collect and collate them according to the

          "instructions to the binder." That being the case, variants such as this are sometimes found.  

          These voyages and travels were being made about this time (1815), a time of discovery.  The sponsors of these voyages did not finance their written accounts,

          but Sir Richard Phillips did. He published them first as pamphlets (all 12 accounts herein were once pamphlets) then compiled them, with the aid of a

          bookseller or book binder, into book form.

Topographical Dictionary of the United Kingdom, Benjamin Pitts Cappers, 1808

The Atlas for Schools, Rev. J. Goldsmith, 1813

The System of the World, 1809

A Morning's Walk from London to Kew, by Richard Phillips, 1817 (published by Adlard, London)

The French Atlas, 1815

A Tour to Quebec, by Benjamin Silliman, 1822

Richard Phillips started as a bookseller, and a seller of many other things, such as patent medicines, in the 1790s. He also added a printing press and ran a

circulating library. He held strong revolutionary and republican ideas and went to prison in 1793 for selling Thomas Paine's Rights Of Man.

As a publisher, he started at 71 St. Paul's Church Yard, London, around 1795, and in 1806 he moved to larger premises at 6 Bridge Street, Blackfriars, London.

Beside many schoolbooks (his so-called "Juvenile Library"), and the geographical books by Rev. J. Goldsmith, he also published travel guides and

travelogues. For example, Mariana Starke's Letters from Italy in 1800 (republished in 1802 as Travels in Italy between 1792 and 1798).

After being elected Sheriff of London in 1807, and receiving a knighthood in 1808, his publishing business went into decline.

From a letter from Mariana Starke to John Murray II, it appears that by 1814 Richard Phillips had " retired from public business" (see below).

Later he was able to start again (as Sir Richard Phillips & Co.), until around 1823.

Tot de vele titels van door Phillips uitgegeven reisboeken (waarvan een groot aantal verschenen in de verzamelserie Travels and Voyages) behoren:

The Travels of Rolando, 1808 Travels through the Morea, Albania and Several other Parts of the Ottoman Empire, 1806 A Voyage to the Hebrides, 1812 Narrative of a Voyage in the Indian Seas, 1819 Sentimental Sketches Written during a Late Journey, throught the North of Germany, 1821 Travels in Switzerland, 1822 Travels on Foot through the Island of Ceylon, 1821 Travels in Part of South America, 1806 Travels in Scotland, 1821 Travels from Berlin, through Switzerland, to Paris, 1804 Travels through Several Provinces of the Russian Empire, 1808 Travels through the Balearic and Pithiusian islands, 1808 Voyage in the West Indies, 1820 Voyage to the Western Coast of Africa Voyage Along the Eastern Coast of Africa, 1819 Travels in Brazil, 1820 Voyage to Senegal, 1806 Narrative of two Excursions to the Ports of England, Scotland and Ireland, by Charles Dupin, 1819 Travels from St. Petersburgh through Moscow, Grodno, Warsaw, Breslaw, & C. to Germany, in (...) 1805, by G. Reinbeck , 1807 Travels in Sicily and to Mount Etna in 1809 Travels to the Allegany Mountains, 1805 Voyage in the South Seas, 1823 A Voyage of Discovery to the Strait of Magellan, 1820 Narrative of a Voyage in the Indian Seas, by James Prior, 1819 Travels from Buenos Ayres, 1806 Travels in Parts of South America, 1806 Letters during the Late Voyage of Discovery ... Arctic Sea, 1821 Travels in Lower Canada, 1820 Narrative of a Voyage to India, 1823 Some Accounts of the Travels of M. Burckhardt in Egypt and Nubia, 1819 Travels of M. Burckhardt in Egypt and Nubia, 1819 Travels in Africa, to the Sources of the Senegal, 1825 Diary of a Journey Overland ... of China, 1822 A Voyage to Hudson's Bay, 1819 A Voyage in the West Indies, 1820 Tour over the Alps and in Italy, by Albert Montemont, 1823 The Voyages of Captain James Cook, 1809 Count Forbin: Travels in Egypt, 1820 A Voyage of Discovery to the Southern Hemisphere, by M.F. Peron, 1809 A Voyage to the Demerary ... Guyana, by Henry Bolingbroke, 1807 A Voyage Round the World, by John Turnbull, 1805 Travels in the Oasis of Thebes, by Frederic Cailliaud, 1822 Travels through the Interior Parts of America, 1807 The Present State of Peru, 1805 Travels through the Canadas, George Heriot, 1807 Travels in Turkey, Asia Minor, Syria, ... Travels in America, by Thomas Ashe, 1809 Travelling Sketches in Russia and Sweden, 1809 Voyage of Discovery in the South Sea, 1821 Travels through the Southern Departments of France, A.L. Millin, 1808 Journal of a Tour into the Interior of Missouri and Arkansaw from Potosi, by Henry Rowe Schoolcraft, 1821 Travels through Portugal and Spain, Wiliam Graham, 1820 Travels in Spain, 1808 Travels in Egypt, 1819 Gleanings of a Wanderer ... England, Scotland ..., 1805 Travels in Hungary, 1823 Travels in Switzerland, 1812 Travels on the Continent and in England, 1823 Travels in America, 1809 Travels in Iceland, 1805 Russian Missions in the Interior of Asia, 1823 Travels through Italy, by August von Kotzebue, 1806 A German Poet Travelling through Russia, by G. Reinbeck, 1807 Travels in Epirus, Albania, Macedonia and Thessaly, by F.C.H.L. de Pouqueville, 1820 Travels in Southern Epirus, Acarnania, Aetolia, Attica and Peloponesus, or the Morea, &c.&c. in the years 1814-1816,          by F.C.H.L. de Pouqueville, 1822 The Universal Traveller, 1822 (containing the popular features and contents of the best standard modern travels, ...)            46 extracts from the many travel accounts and compilations published by Phillips in the previous two decades A Tour in wales and Several Counties of England, 1806 Account of a Voyage of Discovery ... North east Siberia, 1807 Travels in the Year 1806 from Italy to England, 1807 Travels to Greece, 1820 Travels in the Countries between Alexandria and Paraetonium, 1822 Travels in America, by Thomas Ashe, 1808 Travels in Turkey, William Witman, 1803 The Spaniard in Peru, 1799 Voayage from France to Indo-China, 1821 Travels to Hyeres, 1806 Travels to Rolando, 1808 Sentimental Sketches, written during a late Journey through the North of Germany,  (translated) 1821 Views in Italy, During a Journey in the Years 1815 and 1816, 1821 Journey through Greece and Ionian Islands in 1821, by Christian Muller, 1822 Diary of a Journey Overland ... China, 1822 A Voyage to Senegal, 1806 Voyages to Portugal, Spain, Sicily, Malta, Asia Minor, Egypt &c. &c. from 1796 to 1801, by Francis Collins, (1807) 1809

Mariana Starke (1762 - 1838) wikipedia link

Letters from Italy (1800, Richard Phillips, Londen), in 2 vols.

Travels in Italy between 1792 and 1798, 2nd ed. published in 1802 by Richard Phillips, in 2 volumes.

Letters from Italy, gepubliceerd door G. en S. Robinson in 1815 (titelblad vermeldt 2e editie, maar eigenlijk een 3e editie, gezien de heruitgave van  1802).

Travels on the Continent: Written for the Use and particular Information of Travellers, uitgegeven door John Murray , 4e editie (1820)

Information and Directions for Travellers on the Continent  1824, 1825, 1826 (5e editie), 1828

Travels in Europe for the Use of Travellers on the Continent and Likewise in the Island of Sicily (1832, 1833 8e editie, 1836 9e editie, 1839 10e en laatste editie)

chronology

1761/1762: Mariana Starke was born in India, as the daughter Richard Starke, sometime governor of Fort St. George, Madras

1789, 1791: Starke wrote two plays about Anglo-Indian life (The Sword of Peace, The Widow of Malabar)

           and in 1800 The Tournament, a play that was imitated from an earlier German play

1792-1798: Starke travelled through Italy, attending a consumptive relation

1800: Letters from Italy published in 2 volumes by Richard Phillips, London (later also translated into German),

           "from the author of The Widow of Malabar, The Tournament, etc."

1802: Travels in Italy between 1792 and 1798 republished by Richard Phillips

1814: Starke writes to John Murray about publication of revised edition of Letters from Italy (2 letters in March & April)

1815: Letters from Italy, called a 2nd edition, "revised, corrected and enlarged", published by G. and S. Robinson, despite Starke's attempt to interest

           John Murray

1817-1819: Starke revisited Italy

1820: Travels on the Continent, published by John Murray; 1500 copies printed in Oct. 1819, of which 510 copies were left "on hand" or "wasted"

            4th edition (if the publications of 1800, 1802 and 1815 are counted as separate editions, the 1815 edition would be a true 3rd rather than a 2nd edition)

1822-1824: Starke writes to Murray about new edition (8 letters, also about the reasons for a new title: Information and Directions ...)

1824: Information and Directions for Travellers on the Continent; 1500 copies printed in Dec. 1823, 5th edition

1825: Starke writes a letter from Rome about new info regarding excavations in Rome, Germany, plan of Forum Romanum; she asks for £50

1827: Starke writes to Murray about new edition "Travels in Europe, undertaken to complete a work entitled Information and Directions,

            and including a Guide for Sicily" (7 letters); on 3 Oct. Starke is paid £200 for copyright (appears in Murray's ledger in Oct. 1828)

            She also writes about the pirated editions she has come across:

            "I found Galignani's & Massi's editions of my "Directions & Information for Travellers" in every great bookseller's shop thro'out France, Switzerland,

            northern & southern Italy; I likewise found another book consisting of my Guide & Reichard's united, in French; & the booksellers tell me they are going

            to print an edition of my "Directions for Travellers" in Italian: this, however, I will try to prevent."

            One of these prirated editions was published in two volumes by Glaucus Masi, Leghorn, in 1825, and is referred to as a 6th edition.

1828: Travels in Europe between the Years 1824 and 1828 ... Comprising an Historical Account of Sicily; 603 pages + folding plan of Forum Romanum;

           3000 copies of "Starke's Traveller's Guide" were printed in Feb. 1828, 6th edition, of which 870 copies were "wasted", at a loss of £43 by Oct. 1832;

           Elizabeth Baigent in DNB wrongly dates the publication of this edition in 1832.

           The full new title of the 6th edition of 1828 was: "Travels in Europe between the Years 1824 and 1828 adapted to the Use of Travellers

           Comprising an Historical Account of Sicily, with Particular Information for Strangers in that Island".

           However, the same edition was also published with the title Travellers on the Continent on the spine and with the "old" title added on the title page:

           "Information and Directions for Travellers on the Continent": "sixth edition, thoroughly revised and corrected, with considerable additions, made during a

           recent expensive journey undertaken by the author, with a view to render this work as perfect as possible" on the title page .

           An example of this is vaialable from the British Library. Whatever the title of the 6th edition, in all copies have the same "Advertisement"

           dated September 1827,referring to Starke's three-year "employment" in examining the exactness of the information "necessary for Travellers on the

            Continent of Europe and the Island of Sicily". Notably, the reference to the Island of Sicily is missing from some copies of the 6th edition, and also

            edition published in 1829.

1829:  7th edition was published by Murray entitled "Information and Directions for Travellers on the Continent" (see British Library),

            This seems to be the same edition as the 6th edition published in 1828 under the title of Travels in Europe.

            the 6th and 7th editions contain the same Advertisement ("Exmouth, September 1827").

            Starke would complain to Murray about this title in a letter in 1832.

            Starke writes a letter from Rome about her "new work"

1830: Starke writes a letter from Naples about using the "old title" (used for the 7th edition)

1831: Starke writes a letter from Exmouth

1832: Starke writes 6 letters from Exmouth (Jan., Feb., April), complaint about financial loss due to use of old title (Information & Directions),

           Starke insists on the title "Travels for the Use of Travellers", copyright acquired for map of Italy based on Cramer's map, just as Galignani;

           "in Italy none of the copies have fetched more than the value of fourteen English shillings, and very few so much";

           John Murray discusses the publication of the same work by Messrs Galignani in Paris, with a new map of Italy based on Cramer;

            he suggests offering Galignani a share in the English edition, which Galignani would accept (see below in 1835)

1833:  Travels in Europe, 8th edition; 1500 copies were printed in Feb. 1833, at a final profit of £147

1835: Starke writes 2 letters (Aug./Sep.) about new edition including all of Northern & Southern Italy & a new account of Sicily,

            she sends Murray the "excellent map" of Italy, based on  Cramer, engraved by Galignani,

            she asks for £100 + 12 presentation copies before she will send the sheets of the new edition to Murray (£125 appears in Murray's ledger in July 1836)

            she also offers to pay herself for a copy on "royal paper" for the Dowager Queen of Naples (with her own tilte page)

            Murray's edition is the same as Galignani's in Paris.

1836: Travels in Europe, 9th edition; 2500 copies were printed in July 1836, at a final profit of £441

            Starke writes a letter to Murray on 19 March; the map of Italy will be "in readiness";

1838: Mariana Starke revisited Italy and died at Milan.

1839: Travels in Europe, 10th edition (last edition, not mentioned in Murray's ledger, 634 pages + folding maps of Italy & of Forum)

           De Parijse concurrenten A & W Gallignani hadden in dit jaar namelijk het boek ook heruitgegeven, maar nog steeds als "ninth edition".

           Uit de Advertisement valt op te maken dat deze editie nieuw materiaal bevatte, gebaseerd op nieuwe waarnemningen van de schrijster in het jaar 1838:

"The author of the following pages, being fully persuaded of the impossibility of writing an accurate account of the geography and intiquities of a country without having examined them herself; and likewise feeling, from respect to the Public, an earnest wish not to be considered an erroneous Guide, has lately visited almost every part of Italy, especially those parts which, in modern times, have been neglected by Travellers (...) "(from the Advertisement to Galignani's 9th edition in 1839)

Letters from Italy (1800, Richard Phillips, Londen), 2 delen,25 brieven, met een "Appendix" van ruim 150 pagina's bedoeld als praktische gids voor reizigers.

Mariana Starke schreef een aantal brieven tijdens haar verblijf in Italië (tussen 1792 en 1798). De reden voor haar verblijf was de zorg voor een familielid

die om gezondheidsredenen in Italië verbleef. Als gevolg van de Franse Revolutie en de Napoleontische Oorlogen waren de hoogtijdagen van de Grand Tour

zoals Thomas Nugent die beschreef voorbij. Mariana Starke reisde met haar familie, zonder courier, tutor, 'bear-leader', cicerone of chaperone,

en was niet alleen kostenbewust maar ook (door de ziekte van haar familielid) sterk gericht op de meest comfortable reis- en verblijfsmogelijkheden.

Starke publiceerde in 1800 een bundel van 25 brieven, met daarbij een "Appendix" van ruim 150 pagina's bedoeld was als praktisch gids voor reizigers.

De volledige titel van deze bundel luidde: Letters from Italy, between the Years 1792 and 1798, Containing a View of the Revolutions in that Country,

from the Capture of Nice by the French Republic to the Expulsion of Pius VI from the Ecclesiastical State: Likewise Pointing out the Matchless Works of Art

which still Embellish Pisa, Florence, Siena, Rome, Naples, Bologna, Venice, &c. with Instructions for the Use of Invalids and Families who may not Choose

to Incur the expence Attendant uponTravelling with a Courier . Er verscheen een herdruk in 1802 onder de aangepaste titel Travels in Italy between 1792 and 1798.

De aangepaste titel (Travels in ...) paste in het lange rijtjetitles van reisgidsen die Richard Phillips in het begin van de 19e eeuw op de markt bracht (zie boven).

Haar beschrijvingen kwamen tegemoet aan de nieuwe behoefte van de 19e-eeuwse toerist en waren een voorbeeld voor de opzet van latere reisgidsen

als die van Murray en Baedeker:

"Previous travel guides had concentrated on architectural and scenic descriptions of the places to be visited by wealthy young men on the Grand Tour. Starke recognised that with the enormous growth in the number of travelling abroad about 1815 the majority of her readers would now be travelling in family groups and often on a budget. She therefore included for the first time a wealth of advice on luggage, obtaining passports, the precise cost of food and accommodation in each city and even advice on the care of invalid family members. She also devised a system of !!! exclamation mark ratings, a forerunner of today's "stars". Her books, published by John Murray, served as a template for later guides. Her work earned her celebrity status in her lifetime. The French author Stendhal in La Chartreuse de Parme refers to a travelling British historian who           "never paid for the smallest trifle without first looking up its price in the Travels of a certain Mrs. Starke, a book which ...           indicates to the prudent Englishman the cost of a turkey, an apple, a glass of milk and so forth". (wikipedia, link)

In 1814 bood Starke een herziene editie van haar boek ter publicatie aan bij John Murray (Londen).

Uit de brieven van 13 en 23 april 1814 van Starke aan Murray blijkt dat Murray niet meteen op haar aanbod reageerde. 

Uiteindelijk zou de herziene editie van Letters from Italy worden gepubliceerd door G. en S. Robinson. Het titelblad vermeldt dat het om een 2de editie gaat,

maar als de herpublicatie van 1802 (door R. Phillips) wordt meegeteld, kan de 1815-druk als een 3e editie worden beschouwd.

Uit haar correspondentie met uitgever John Murray II (vanaf 1832 meestal via zijn zoon John Murray Jr.) blijkt hoe de verandering van haar boek het resultaat

was van de samenwerking tussen Mariana Starke en haar uitgever. Daarbij weerspiegelt de veranderende titel van het boek de aanpassingen die nodig

waren om aan de wensen van een nieuw reizigerspubliek tegemoet te komen. De Napoleontische Oorlogen naderden hun einde, en onder Napoleon

waren er allerlei grote verbeteringen doorgevoerd die het reizen aantrekkelijker maakten (zoals verbeterde postwegen, etc.).

"During a war so general as that which England has of late been engaged, it seemed absurd to think of publishing a second edition; I, however, carefully revise and materially improved the first; which, from having been printed when I was too ill to correct the proofs, is full of provoking blunders. I have now enlarged my work by an Itinerary of Germany, Portugal, Spain, France, Chamouni, and all the most frequented places of the Alps; together with Instructions for Invalids, relative to the Island of Madeira, and an Itinerary of Holland, Denmark, Norway, Sweden, Russia and Poland; deduced from my own observations, and those of every other modern traveller, on whose veracity I could depend. I have likewise added an excellent post-map of Europe (...). My work, therefore, in its present state, comprehends every kind of information most needful to continental travellers: and as it seems reasonable to suppose the emigration from this country will be immediate and immense, in case of peace, allow me to enquire whether, if that event occur, you would like to purchase the above-named work, should you, on perusing, think well of it? Had not Sir Rich. Phillips retired from public business he would gladly have re-engaged with me, but, circumstanced as he now is, he has advised this application to you." (13 maart, 1814)

De praktische reisinformatie uit de Appendix bleek in een grote behoefte te voorzien en werd vervolgens tot 1839 in verschillende herziene edities

uitgebreid en onder verschillende titels gepubliceerd. In de Letters from Italy lag de nadruk op Italië" en de Appendix bevatte praktische informatie

m.b.t. paspoorten, klimaat, toestand van wegen,kosten, etc.

In haar brief van 23 april 1814 gaf Starke wat suggesties voor verdere verbeteringen, inclusief een andere titel voor het boek:

"I conclude you may, ere now, have received by favour of my friend, Mr. Ford of Upper Brook Street, a corrected copy of my Letters from Italy, with considerable additions, comprehending a Travellers' Guide to the most frequented parts of Europe. Since I sent this parcel to London, such extraordinary events have taken place, that, were you to print my work, I should suppose the account of Bonaparte's Conquests in Italy had better be omitted; as it would, at the present moment, incite no interest, and only serve to augment the size of the volumes, to retard their publication: beside which, if such an alteration were made, the book might properly be entitled, The Traveller's Guide, which is just what everybody wants at present.." (Exmouth,  23 april 1814)

Travels on the Continent: Written for the Use and particular Information of Travellers, 4e editie (1820), verschenen na haar nieuwe bezoek aan Italië in1817-1819.

In twee brieven van respectievelijk 13 maart en 23 april 1814 meldde Starke dat ze het boek heeft aangepast en dat het nu daadwerkelijk een

Traveller's Guide is. De titel van het boek luidde nu: Travels on the Continent: Written for the Use and particular Information of Travellers. 

Het boek bevatte nu 850 pagina's, waarvan 60 pagina's over de route naar Italië via Frankrijk (Parijs), Zwitserland (Genève), 

ca. 400 pagina's (9 hoofdstukken) over Italië, en één hoofdstuk van 45 pagina's over de terugweg naar Engeland via het Duitstalige gebied.

De Appendix met algemene praktische reisinfo + specifieke landinfo (ook korte info over overige Europese landen) telt 275 pagina's.

John Murray stimuleerde Starke haar boek als een praktische reisgids te herschrijven, zo blijkt uit de Introduction die Starke in 1819 bij deze 4de editie

schreef:

"Having been called upon to publish a fourth edition of that part of my "Letters from Italy" which was intended as a Guide for Travellers, and at the same time feeling how impossible it is to give an accurate and circumstantial account of any country, without residing in it, I determined to revisit the Continent; and become an eye witness of the alterations made there, by the events of the last twenty years: events which have so completely changed the order of things, with respect to roads, accommodations, and works of art, that new Guides for Travellers are extremely wanted in almost every large city of southern Europe. I, therefore, resolved instead of publishing a fourth Edition of my "Letters from Italy", to write a new work: and being ambitious to prove myself a faithful historian, I spent two years, namely, from May, 1817, to June, 1819, in the countries it has been my endeavour to describe; that I might write from the spot, and trust nothing to memory. (...) I have likewise mentioned, in my Appendix, a few particulars relative to expenses at the present moment on the Continent; that Families induced by prudential motives to reside in foreign countries may neither have the mortification of finding their plans defeated by the extravagance of a courier, nor by the impositions frequently practised upon by Strangers." (October 1819)

In haar correspondentie met Murray verzette Mariana Starke zich tegen Murray's suggestie dat het boek vooral een routebeschrijving (road book) zou moeten

worden:

"I feel so anxious to convince you of the propriety of my determination not to change the form of my work, that I send (tho' I can ill spare it) the best and most popular Manuel du Voyageur I ever met with (Reichard excepted) for your inspection: I likewise send one of the numerous editions of the Itinerario Italiano; which, with all its maps, costs only one dollar; and I add to these books the first volume of the Roman Guide, and also the Florence Guide; of which guides enquiring travellers are in the habit of purchasing three or four, in every capital city of the Continent. From all this I mean to infer that if my work were converted into a mere road-book, it would cease to be bought in Italy at the expense of six or eight dollars; when the very best road-book of that country costs but one dollar: neither would it be bought in France, for the same reason." (augustus 1822)

Ze beschrijft twee zeeroutes die worden aanbevolen voor mensen met een zwakke gezondheid die in Italië hopen aan te sterken,

in het bijzonder mensen met een longaandoening zoals tbc. De ene is een directe zeeroute van Londen naar Leghorn en van daaruit per kanaal

naar Pisa (Canal of Pisa). De andere is de zeeroute naar Bordeaux, en van daaruit via de Royal canakl of languedoc naar Marseilles,

en vervolgens met de boot naar Leghorn.

Daarnaast beschrijft ze een drietal landroutes (bijvoorbeeld met de "Voitures of Emery, whose carriages set out, almost every week,

from London to various parts of the Continent; or by travelling in a public diligence, preferring that called the coche déau, whenever attainable",

zie "Introduction" van september 1823 bij de 5e druk). De meest populaire landroute is de postweg van Parijs naar Lyons en vervolgens via Mont Cenis

naar Turijn, Bologna en Florence. De volgens Starke interessantste (en 90 mijl kortere) route is van Parijs naar Dyon en vervolgens via het Jura-gebergte

naar Genève en via de Simplon naar Italië. Tot slot beveelt ze de route van Parijs naar Pisa aan (via Lyons, Avignon, Aix, Nice en Genoa) voor degenen

die de geschiedenis van de Renaissance willen bestuderen (vanuit Pisa verspreidde die zich naar Florence en Rome).

Information and Directions for Travellers on the Continent   1824 (5e editie met vergelijkbare Introductie als de 4e ed), 1825, 1826.

Deze editie telt in totaal 489 pagina's, waarvan 319 pagina's met de route naar Italië (via Frankrijk en Zwitserland) en van Italië (via Duitsland),

en een Appendix 145 pagina's met praktische info; de alfabetische Index telt 14 pagina's.

In een Introduction van oktober 1819 schreef Starke dat ze, na een lang verblijf in Italië, de Appendix van het boek met veel praktische informatie had

uitgebreid, maar ze verzette zich aanvankelijk nog sterk tegen het voorstel van Murray om de scientific information weg te laten en er een "Road-Book" van

te maken. Naast de toevoeging van meer praktische reisinformatie, ging ze in 1823 ook akkoord met het inkorten van de tekst tot een handzamere reisgids:

"I perfectly agree with you in thinking the present size of my work an improvement" (16 juli 1823).

In de Introduction (gedateerd september 1823) presenteerde Mariana Starke deze uitgave "under a new title, and much diminished in size;

though considerably augmented  with respect to useful information; as it contains a full and faithful account of all the large towns and post-roads

in the most frequented parts of the European Continent (many of which roads are only just finished)".

In een brief aan Murray van 16 juli 1823 reageerde Starke nu positief op de kleinere omvang en nieuwe titel van het boek:

"I perfectly agree with you in thinking the present size of my work an improvement, but I do not quite like the title of "Directions for Travellers on the Continent". Might not "Information and Directions for Travellers on the Continent" be more advisable?  as such a tilte would more fully express the kind of work." (Exmouth, 16 juli 1823)

In een brief van 3 september 1827 vroeg ze Murray haar een boek toe te sturen van Schreiber, zodat ze de route naar het zuiden via Waterloo en Namen

naar Luik in de Addenda van haar boek kon opnemen: "if you could lend me a book written, I believe, by Schribber [sic!], or a name like that,

I would insert the route in the addenda, should you think it worth while." 

Travels in Europe for the Use of Travellers on the Continent and Likewise in the Island of Sicily

1828 6e editie, 1829 7e editie onder de vorige titel Information and Directions, 1833 8e editie, 1836 9e editie, 1839 10e en laatste editie van John Murray.

A & W. Gallignani in Parijs publiceerde in 1839 de laatste editie van Travels in Europe als de 9e editie.

Het lijkt een handige marketing-zet van Murray te zijn geweest het boek in hetzelfde jaar als "10e editie" te publiceren.

bevatte in totaal 698 pagina's met 2 hoofdstukken (60 blz.) over Frankrijk (vooral Parijs) en de route naar Italië via Zwitserland, Simplon, naar Milan,

vervolgens 10 hoofdstukken over Italië (blz. 60 t/m 490)

1 hoofdstuk (pagina's 490 -520) met de retourroute naar Engeland via Duitsland (Wenen, Praag, Dresden, Berlijn, etc.)

de Appendix (blz. 521-671) bevat wat algemene praktische informatie over o.a. paspoorten en klimaat, en een aantal korte hoofdstukjes

met specifieke landeninformatie. Naast de landen die in de reisroute waren opgenomen, wordt hier ook in het kort wat info gegeven over

Oostenrijk (4 blz.), Portugal (3 blz), Spanje (6 blz), Nederland (5 blz), Denemarken (2 blz.), Zweden en Noorwegen (6 blz), en Rusland (4 blz)

een uitgebreide alfabetische index.

In 1827 schreef Starke al in een brief aan Murray dat ze een Advertisment naar de drukker (William Clowes, Londen) had gestuurd, met

de volgende titel: "Travels in Europe, undertaken to complete a work entitled Information and Directions for travellers on the Continent,

and including a Guide for Sicily". Met deze editie hopte Starke een reisgids te hebben geschreven waarmee het hele Europse Continent omvatte,

voor zover het voor Britse reizigers interessant was, en waarmee ze alle bestaande gidsen overbodig maakte. In het Voorwoord

(Advertisement) van haar Travels in Europe (1828) schreef ze:

"The favourable reception given to the fifth Edition of her "information and Directions for Travellers on the Continent", leads her to hope that the ensuing pages may, in some degree, answer the purpose for which they were written; and exonerate Travellers from the necessity of encumbering themselves, in every metropolis of the Continent, with books published to serve as Guides. At Paris, strangers are in the habit of purchasing the Post-book, the List of Pictures in the Musée Royal, and the List of Sculptures in the same Museum, added to Galignani's excellent Paris Guide, and equally excellent Guide through France. At Florence, Molini's accurate description of the Royal Gallery, and Gargiolli's account of the City, are usually purchased. At Rome, Vasi's Itinerary, (two volumes) and the description of the Museum of the Capitol, besides Nibby's highly and justly estimated publications, are deemed almost indespensable; as are from ten to twelve Guides at Naples, for the City and its Environs." (Exmouth, September, 1827)

Starke vond het daarbij van groot belang dat "Sicilië" in de titel werd genoemd, een gebied waarover tot dan toe nog niet veel

informatie beschikbaar was voor de duizenden Britse toeristen in Italïe (ze schatte de 'Britse kolonie' in Rome op 1500 personen).

In een boze brief van 15 januari 1830 beschreef Starke een voorval waarbij een partij nieuwe boeken, al dan niet per ongeluk, met de oude titel

op de markt was gebracht:

"A respectable bookseller at Naples, who supplies travellers with maps, and any other information he can procure relative to Sicily, offered to purchase the fifty copies recently arrived here, of my work entitled "Travels in Europe", and to pay ready money for them: but, on seeing the title of my former work prefixed to this last, and on observing the omission of the word Sicily, he has not repeated his offer." (Naples, 15 jan.1830)

Mariana Starke liet Murray In 1832 weten dat ze er erg aan hechtte dat haar boek onder de "oude titel" van "Travels in Europe" werd verkocht:

"In consequence of being told that some lately written works relative to the antiquities of Italy did not sell, and therefore that it would be advisable for me to publish my new work under the old title, lest it should be considered by travellers a merely scientific book, I wrote to Messrs Spottiswoode requesting them to ask whether you approved of the following title. "Travels in Europe. For the Use of Travellers on the Continent, likewise in Sicily". (Exmouth, 20 jan.1832)

Ze wees er in dezelfde brief op nadrukkelijk op dat de titel "Information and Directions for Travellers on the Continent" voor haar uit den boze was:

"the inconveniences that title has subjected me to, are intolerable". Blijkbaar werd deze oude titel door Murray ook in 1832 nog gebruikt voor haar

nieuwe boek. In een daaropvolgende brief aan John Murray Jr. ging ze uitvoeriger op haar bezwaren in:

"With respect to the title, I would readily meet Mr. Murray's wishes if the words "Information & Directions for Travellers on the Continent" had not subjected me to the vengeance of persons, chiefly Irish Roman Catholics, who, not finding it convenient to reside in their native country, have long been in the pernicious habit of living by means of exactions practised upon travellers. One of these Irishmen, on hearing my letters enquired for at the Roman post-office, exclaimed with great vehemence, that if I persevered in taking away his bread, my life would be in danger. Another person of a similar description wrote me a letter, which tho' anonymous, was easily traced to its author,  protesting that if I persevered in opening the eyes of travellers with respect to expenses on the Continent I might expect to be assassinated. Further, the title above-named subjects me to being teazed with letters from every Englishman who quarrels either with his landlords or his voiturins (...). I therefore leave Mr. murray to judge whether a title productive of such results can be agreeable to me. The title chosen by my friend Mr. Mathias, to obviate these inconveniences, was, "Travels in Europe for the use of Travellers", under which title my work makes no enemies, neither is it seized at Italian custom-houses; because the Roman Government allow it to be sold in the Ecclasiatical States: but were this title changed, travellers who purchase the work in England might have it taken from them in Italy. " (Exmouth, 27 jan.1832)

Wat betreft de inhoud van het boek schreef ze aan Murray Jr (John Murray III) dat ze zijn aantekeningen over Duitsland graag in de Appendix van haar boek

zou opnemen, en dat ze haar beschrijving van Duitsland en Pruisen inmiddels aanzienlijk had verbeterd m.b.v. informatie van enkele Duitse contacten in

Italië:

"If you will do me the favour of forwarding (...) your memoranda relative to Germany, I shall have much pleasure in adding them to my Appendix and noticing them in the Index. I have considerably improved my account of Germany and Prussia, owing to the information lately derived from the Prussian ambassadress at the Neapolitan Court, who is in the habit of travelling from Naples to Prussia almost every year; and likewise derived some valuable information from a celebrated literary character, Monsieur de Rèberg, who virtually governed Hanover for sixteen years. " (Exmouth, 27 jan.1832)

Ze beschreef haar boek als "a book which accompanies every traveller on the Continent, (and which will now be as useful to scientific persons

as to those who travel either to promote health or to save money)" (20 febr. 1832).

In een brief van 2 april 1832, liet Starke haar ongenoegen merken over de vertraagde publicatie van de 8ste editie van het boek

(ze noemt het "extermely inujrious to the reputation of my Work"), en klaagde nogmaals over het feit dat Murray de titel van de vorige editie (7e druk),

zonder haar medeweten, had gewijzigd, en haar ook nu weer in het ongewisse hield:

"I find it incumbent upon you to show that I have lent myself to an improper Title-page, before you can be justified in changing my Title; consequently it follows that I have just cause of complaint against you for altering the Title of your present edition without my knowledge; and likewise that I have a right to be made acquainted with the Title you intend to place at the head of my new Work." (Exmouth, 2 april 1832)

Er ontstond vervolgens een financieel geschil met Murray nadat ze in Italië, als gevolg van de door hem gewijzigde titel, met een groot aantal

onverkochte boeken van de 7e druk was blijven zitten:

"The last 100 copies of the 7th edition of Mrs Starke's work, for the use of Travellers, were most of them unsold when she left Italy; because Mr. Murray had changed the tilte under which the Apostolic Camber had given her leave to sell them; and she was, consequently, advised to rpint and adopt that title; and likewise to augment her Addenda, in order to promote the sale of the aforesaid 100 copies. This affair cost her upward of 100 Neapolitan ducats, which sum, added to 25 per cent, given to bankers and librarians, for their trouble in selling the work, combined with freight, and heavy taxes in Italy, together with shipping expenses, etc. charged in England by Mr. Murray, will render Mrs Starke a very considerable loser by her endeavour to promote his interest and sell his books in Italy ". (Exmouth, 9 april 1832)

De financiële kwestie werd uiteindelijk, samen met een copyrightkwestie, door bemiddeling van een vriend van Starke, Sir Ralph Rice, in 1835, opgelost.

In haar voorwoord ("Advertisement Addressed to Travellers") bij de 8e druk van haar werk in 1833, schreef Starke dat het nodig was naar Italië te reizen

om zich persoonlijk op de hoogte te stellen van de veranderingen ter plaatse. In een brief van 1835 schreef Starke over de nieuwe editie (de 9e, 1836):

"The new edition of my "Travels", which is ready for the press, comprehends every thing relative to Southern and Northern Europe which seems to me to prove useful: and my account of Sicily, which is perfectly new, as I have recently visited that Island for the first time, is waited for with so much impatience, that I could have sold it in Italy for a considerable sum." (Exmouth, 21 sept.1835)

Naast de uitgaves van John Murray, verschenen er verschillende andere uitgaves van haar werk, al dan niet in vertaling.

In enkele van haar brieven aan Murray schreef Mariana Starke hierover het volgende:

"I found Galignani's & Massi's editions of my "Directions & Information for Travellers" in every great bookseller's shop thro'out France, Switzerland, northern & southern Italy; I likewise found another book consisting of my Guide & Reichard's united, in French; & the booksellers tell me they are going to print an edition of my "Directions for Travellers" in Italian: this, however, I will try to prevent." (Palazzo Albani, Via delle Quattro Fontane, Rome, 17 nov. 1827) "(...) as to having only one edition of a book which accompanies every traveller on the Continent, (and which will now be as useful to scientific persons as to those who travel either to promote health or to save money) I am afraid that, however desirable it might be to Mr. Murray, and indeed to me, the love of gain will induce other Continental booksellers, beside Galignani, to print editions of their own." (Exmouth, 20 febr. 1832, addressed to John Murray Jr.)

John Murray Jr, die in een brief aan Starke de zorgen van zijn vader overbracht met betrekking tot de uniformiteit (met betrekking tot de nieuwe kaart van Italië)

en het moment van publicatie van Starke's werk door Galinani , benadrukte hoe belangrijk voor de circulatiesnelheid, en daarmee de frequentie van

veelvuldige herdukken was voor de kwaliteit van het reisboek:

"You must yourself be aware that it is very much in the interest of the Work that there should be only one edition in order that the copies may be sooner disposed of, and that the alterations which are so constantly required in a Guide-book, may be made as often as the work is reprinted. By distributing the edition between the two capitals [i.e. by Murray in London and Galinani in Paris] you dispose of it in half the time, and have the means of making the Work perfect almost from year to year, and even more valuable to travellers than it already is." (Albemarle Street, 17 febr. 1832)

Mariana Starke (en John Murray) legden veel nadruk op de prijs/kwaliteit, volledigheid en betrouwbaarheid van de gids. Het regelmatig verschijnen van

verbeterde en geactualiseerde edities werd belangrijk gevonden, maar bleef in de eerste helft van de 19e eeuw praktisch onhaalbaar

en onrendabel. De redenen hiervoor waren de aanvankelijk nog beperkte oplage van de gidsen (Murray's oplage was doorgaans zo'n 1500), het ontbreken

van een vast en efficiënt distributienetwerk (trage bezorging, communicatie en internationale geldtransacties), de lage winstmarges (Murray leed soms

verlies), het ontbreken van een strikte internationale regelgeving tegen plagiaat, en de financiële noodzaak om de oplage van de bestaande editie

te verkopen voordat een nieuwe (herziene) editie rendabel was. Hoe meer Starke en Murray erin slaagden om hierin verbetering te brengen (door soms

verliezen te accepteren, en snel in te spelen op nieuwe technologische mogelijkheden/innovaties, en zowel de concurrentie van andere uitgevers en de

prijs/kwaliteitsverhouding van de gids goed in de gaten te houden), hoe betrouwbaarder en populairder de reisgidsen werden.

Invoering van een systeem met uitroeptekens (variërend van één ! tot vier !!!!) voor speciale bezienswaardigheden (de voorloper van het latere sterrensysteem

in Baedeker). Starke gebruikte de uitroeptekens voor het eerst in de 5e druk (vanaf 1824).

(N.B. Volgens Lynne Withey's History of Leisure Travel, Ch.3, noot 26, was de eerste die deze manier van beoordeling gebruikte Thomas Martyn in

A Gentleman's Guide to Italy (1787); ze noemt de Guide to France van Thomas Martyn, maar dit lijkt een fout.)

Bij het verschijnen van deze druk onder de nieuwe titel Information and Directions for Travellers on the Continent schrijft ze in een voetnoot bij haar Introduction:

"In the following pages the reader will find that several of these works of Art are distinguished, according to their reputed merit, by one or more exclamation

points" ("Introduction", september 1823).

Technische perfectie m.b.t .drukkwaliteit van kaarten:

In een brief van 19 juni 1822 noemt Starke "the advantage of a good post-map would be to my work"  (in haar eerste brief aan Murray van 1814 schrijft Starke

al dat ze een kaart met de postwegen van europa aan haar werk heeft toegevoegd: "I have likewise added an excellent post-map of Europe" (13 maart 1814)

In 1822 heeft Starke een nieuwe post-map uit Parijs meegenomen en biedt aan de drukkosten van 20 guineas uit eigen zak te betalen;

op 3 juli 1822 schrijft ze: "I am told there is in London, a Mr. Perkins who engraves well, and for a very moderate price, upon steel;

if so, perhaps he might undertake to do our map".

In een brief van 6 februari 1825 (vanuit Rome) stelt Starke voor een aantal nieuwe plattegronden van de Romeinse Forums te laten drukken door

"Hullmandel, the lithographic engraver". Charles Hullmandel (1789-1850) was auteur van het gereromeerde handboek The Art of Drawing on Stone (1824).

In dezelfde brief meldt ze dat ze van een een gerenomeerde wetenschapper (Mr. Rose) een hoeveelheid aantekeningen over een tour door Pruisen,

Dresden en München heeft ontvangen: "these notes would enable me to render my Directions for Travellers in Germany more accurate and useful than any

German Guide extant". Vanaf 1829 zou John Murray Jr. haar ook regelmatig van aantekeningen voorzien over zijn reizen door Duitsland.

Murray's Londense drukker William Clowes (die ook voor Samuel Leigh werkte) gebruikte een klein maar duidelijk lettertype dat de handzaamheid en

leesbaarheid van het boek vergrootte. In een brief over een aantal Duitse routes (van Insbruck naar Dresden, via München, Ratisbon, Leipzig, Wittenberg

en Berlijn) die ze aan haar boek had toegevoegd en die volgens haar in geen enkele andere Europse gids te vinden waren ("altho' most of our young men

who make what is called the grand tour, wish to visit the above-named cities on their return to England"), was ze zeer lovend over het prachtige drukwerk

van Clowes: "I would have had them printed at Exeter, without troubling you, could I have matched your beautiful little types: this, however

was impossible; and therefore I herewith send the German Routes, all of which Mr. Clowes will easily get into less than three pages; thus rendering my Guide,

so far as Routes go, complete". (4 maart 1824) De latere drukken van haar werk worden door (soms gedeeltelijk) bij de drukkerij van Spottiswoode uitgevoerd.

perfectie en voortdurende actualisering van de praktische informatie door eigen waarneming van de auteur ter plaatse:
In haar brief van 19 juni 1822 stelde Starke verbeteringen voor die ze nodig achtte voor "de "accuracy and utility" van haar "Guide for Travellers"

in verband met "recent changes in galleries, roads, etc." En in een brief van 17 februari 1832 noemt  John Murray Jr. de wenselijkheid

van regelmatige herdrukken ("almost from year to year"). Wat betreft het ter plaatse verifiëren van de informatie stelde ze:

"My general rule is never to print an account of anything I have not seen two or three times over; and tho' I occasionally deviate from this rule,

it is only when I can put implicit confidence in the information communicated to me by other travellers: which is not very often the case;

for persons who pass hastily thro' a country have no leisure to make accurate minutes." (Exmounth, sept. 1827)

correcte en tijdige levering aan boekverkopers (problemen a.g.v. vertraagde zendingen over land en zee)

In september, wanneer veel welgestelde (veelal met hun gezondheid kwakkelende) Britten zich opmaakten om de winter in Italië door te brengen,

moest het boek, bij de boekverkoper liggen zodra er een nieuwe druk was verschenen. In een brief van 22 juli 1822 maande ze Murray daarom tot spoed bij

het drukken van de nieuwe editie:

"Allow me to trespass still further on your time by observing, that it seems of great consequence to get the new sheets printed as quickly as possible; in order to have our new Edition ready for sale, before the cold winds of autumn drive travellers to the Continent."

Behalve via "water-carriage" werden de postpakketten met boeken en kopij soms ook met "Russell's post waggon" in Exmouth bezorgd (brief van 4 maart 1824).

In een andere (ongedateerde) brief adviseerde ze de pakketten ongefrankeerd aan haar te versturen: "as unpaid parcels travel safer than those which are

paid for beforehand"

volledige Index

Starke uitte enkele malen haar ongenoegen over de Index van haar boek: "it is neither sufficiently copious, nor well arranged" (1 sept. 1831).

Uiteindelijk nam ze de redactie van de Index persoonlijk ter hand en deed de verbeterde versie aan Murray toekomen:
"I enclose the Index, with which I have taken great pains, and I hope it may now answer its purpose." (13 febr. 1832)

Samuel Leigh, M.A. Leigh, Strand, London (1785-1852), publisher

Leigh's (New) Picture of London, (1816?), 1818 (2e), 1819, 1820 (4e), 1822, 1823, 1824, 1827, 1830, 1834, 1839, 1841

                          De 1822-editie bevat ook 24 lithos van T. Busby met afbeeldingen van Londens klederdracht van straatventers en arme Londenaren.

Leigh's New Picture of England and Wales, 1820

Leigh's New Pocket Road-Book of England and Wales, 1825 (1e), 1826 (2e), 1831 (3e), 1833 (4e), 1837 (5e), 1838 (6e) 1839 (7e), 1840 (8e)

                         In het Voorwoord van de 4e editie drukt Leigh zijn erkentelijkheid tot uitdrukking aan het adres van Reichard:

"In arranging the Roads, [the Editor] has followed the plan pursued by M. Reichard in his celebrated Itineraries of the Continent, by which method the inconvenience of frequent reference is in a great measure avoided, and the route rendered perfectly intelligible on first inspection." (Leigh's New Pocket Road-Book of England and Wales, 1833, 4e editie, pagina A2)

                       Qua opzet doet Leigh's New Pocket Road-Book nog sterk denken aan de manier waarop ook Thomas Nugent zijn Grand Tour-gidsen indeelde.

                        Steeds werd een korte routebeschrijving (itinerary) gvolgd door een gedetailleerde beschrijving van de plaatsen die zich op deze route bevonden.

                        De 4e edite was sterk uitgebreid, vooral wat betreft Londen. Het bevatte dubbel zoveel info als de vorige editie.

                        en de bedoeling van de gids was "to blend historical and local accuracy with instructive anecdote, and elegance of composition".

                        Het zakboek bevatte ook uitvouwbare kaart van Engeland (een handgekleurde kopergravure van ca. 29 x 35 cm)

                        en een appendix "a list of all principal collections of pictures".

Leigh's New Pocket Road-Book of Scotland

Leigh's New Pocket Road-Book of Wales

Leigh's New Pocket Road-Book of Ireland, 1835 (3e)

Reichard's Descriptive Road Book of France, edition in British Library: 1829

Reichard's Itinerary of Germany, or Traveller's Guide through that Country, to which is added an Itinerary of Hungary and Turkey

                                  (circa 1820 vertaald, uitgegeven door Samuel Leigh)

                                  Deze reisgids zou zo'n tien jaar later worden opgevolgd door Domeier's Descriptive Road Book of Germany (zie hierna)    

Reichard's Itinerary of France and Belgium (idem), editions in British Library: 1816, 1818, translated from French, part of "Guides des Voyageurs en Europe"

                                 In de "Advertisement" van de eerste editie wijst de uitgever op de uitstekende reputatie van Reichard's reisgidsen:

"The established reputation of M. Reichard stamps a value on all his productions. As an instructive Guide to Travellers on the Continent, he has long stood pre-eminent, and the substance of his laborious work is now, for the first time, presented to the British Public, in a neat and portable form. The translator flatters himself that the present volume, uniting all the advantages of a Gazetteer, Book of Roads and a History of France and Belgium, &c. will be found an interesting and useful companion to the British Tourist. It may be procured separately, or bound with Planta's New Picture of Paris, or Boyce's Belgian Traveller, as may suit the convenience of the purchaser."

Reichard's Itinerary of Denmark, Sweden, Norway and Russia (idem):

"This useful Work forms part of the series of Itineraries for the use of Travellers on the Continent, which have been written by the celebrated Reichard, and the estimation in which his works are deservedly held by Travellers, has been fully evinced by the sale of numerous editions, both of the Original and the Translations" (1820 editie, Advertisement, p. iii)

Reichard's Itinerary of Italy (idem)

Reichard's Itinerary of Spain and Portugal (idem)

Ebel's Traveller's Guide through Switzerland (+ "elegant atlas", mode of travelling, money, itinerary, manners, customs, etc., by Johann Gottfried Ebel,1764-1830)

                                  translated from German, editions in British Library:  1818, 1820

                                 De oorspronkelijke titel was Anleitung auf die nützlichste und genussvollste Art die Schweiz zu bereisen (1793)

                                  De gids was 'geïnspireerd' door een eerdere publicatie over Zwitserland, waarschijnlijk van Henri Heidegger (& Robert Glutz-Blotzheim) uit 1789.

                                  Het was een praktische en populaire gids, en verscheen ook in Franse vertaling (in 1810 of eerder): Manuel du Voyageur en Suisse.

                                  De Engelse bewerking van Daniel Wall is een verkorte, 'portable' versie van het Duitse origineel, en beter geschikt als reisgids;

                                  De Engelse versie bevat een apart onderdeel (Part III) dat in de "Preface" de feitelijke reisgids wordt genoemd, met bijzonderheden over

                                  de zes in Partl II beschreven reisroutes ("itinerary"). Part I bevat algemene informatie over vervoer, kosten, algemene geschiedenis van

                                  de Alpen, en een beschrijving van de oude en nieuwe route over de Simplon. Part IV bevat een "Topographical Dictioanary"

                                  Schreiber's Traveller's Guide down the Rhine wordt aanbevolen voor reizigers die via de Rijn naar Zwitserland willen reizen.                                        

Schreiber's Traveller's Guide down the Rhine (translated from German), by Aloys Wilhelm Schreiber, in British Library: 1819, 1823; (also: 1825)

                                  Traveller's Guide to the Rhine, in British Library: 1830, 1834, 1836

                                  Het voorwoord ("To the Public") van de 1825-editie wijst erop dat "the Continent is [sic!] now become the fashionable resort of Englishmen".

                                  Deze uitgave is ook verschenen bij Galignani in Parijs (naast Galignani's Guide through Holland and Belgium; i.p.v. Boyce's Belgian Traveller).

Planta's Gazetteer of France, "to which is added a Geographical Account of the Island of Elba" (by Edward Planta) editions in British Library: 1814, 1816

Planta's (New) Picture of Paris; or, The Stranger's Guide to the French Metropolis (1820): "the most complete work on the subject that has yet appeared before

                                   the public", editions in British Library: 1814, 1817 (7th), 1825, 1827, 1831; (13th edition in 1822)

Vasi's New Picture of Rome and its Environs (by Mariáno Vasi), translated from French ("Marien Vasi"), in British Library: 1819

                                   Advertisement: "This celebrated work has deservedly acquired the highest reputation amongst persons of classic taste, and now appears,

                                   for the first time, in an English dress", met gravures van Capriani en Parboni, een platttegrond van Rome, en Index.

                                   Reichard's Itinerary of Italy wordt aanbevolen als aanvulling op Vasi's boek(en).

Vasi's New Picture of Naples and its Environs

                                   Advertisement: "The plan of this work is similar to that of Vasi's Rome, being divided into six routes, each of which will occupy one day".

Romberg's New Picture of Brussels and its Environs (van J.B. Romberg, met 8 gravures, with account of Battle of Waterloo), in British Library: 1816, 1824

                                   Brussel wordt beschreven als hoofdstad van Nederland vlak na de Napoleontische bezetting.

                                   In de advertisement wotrdt Boyce's Belgian Traveller aanbevolen als aanvulling op Romberg's boek.

Domeier's Descriptive Road Book of Germany (by Edward Augustus Domeier) , in British Library: 1830

                                   In de Preface wordt het boek als opvolger gepresenteerd van het 10 jaar eerder verschenen Reichard's Itinerary of Germany

                                   Het bevat 308 routes, met een beschrijving van "several hundred places, with the names and situations of more than 1500"

                                   "It has therefore some claim to be considered as a Gazetteer of Germany". Daarnaast geeft het ook een overzicht van Duitse universiteiten,

                                   een beschrijving van planten, de waarde van Duitse munten, een omrekentabel voor Duitse mijlen, en een uitgebreide Index.

                                   De informatie is ontleend aan een aantal bestaande boeken, waaronder de Manuel pour les Voyageurs van Engelmann & Reichard, uit 1827, 

                                   de Algemeine Post-Reise-Buch, 1819, Reichard's Itineray of Germany, Das Conversation-Lexicon uit 1822 (zie de Preface)) 

The Stranger's Guide to the Plains of Waterloo, &c., exhibiting, on a large Scale, the Positions of the Armies on the 15th, 16th, 17th, and 18th of June, 1815,

                                  in British Library: 1825

Post-Roads in France (vertaling van "Etat General des Postes" + "a large and correct post map")

                                  een overzicht van het boek dat oorspronkelijk dateert van het bewind van Lodewijk  XLIII

Post-Roads of Europe (1820)

                                  Gepubliceerd in het Frankrijk onder Napoleon Bonaparte, met een overzicht van de 158 postwegen vanuit Parijs naar alle delen van zijn

                                  Onder andere naar een aantal eindbestemmingen in Nederland (Amsterdam, 's-Hertogenbosch, Arnhem, Nijmegen, Maastricht,

                                  Middelburg, Zwolle, en Leeuwarden). Ook naar Spanje en Portugal (Madrid en Lisabon). Naar Italië (Milan, Parma, Rome, inclusief de route

                                  over de Simplon, zoals beschreven door Mariana Starke. De langste postroute gaat via Frankfurt, Berlijn, Riga en Sint-Petersburg naar Moskou.

                                  Pagina's 45-264 geven een overzicht van de namen van alle tussenstops en het aantal posten.

                                  Pagina's 7 t/m 41 bevatten algemene info over hoogwatertijden in de havens, de wetten en regels met betrekking tot de postwegen,

                                  postkoetsen, postmeeesters, postillions en het postsysteem, inclusief kosten voor paarden en koetsen, paspoorten, messageries, etc.

                                  Aan het eind bevat het boek een alfabetische lijst van de diverse bestemmingen en een Index.

The Gentleman's Washing-Book

The Family Washing-Book

Leigh's New Pocket Road Map of England, Wales and Scotland

Boyce's Belgian and Dutch Traveller, 1815 (1e druk), 1816 (2e), 1819 (3e), 1823 (4e), 1827 (5e), 1835 (6e, laatste Engelstalige druk)

                                 De 5e druk was ingrijpend herzien, met nieuwe kaarten van Amsterdam, Den Haag en Brussel.

                                 De 6e druk was flink uitgebreid en herzien a.g.v. de Belgische onafhankelijkheid in 1831.

                                 Een Franse vertaling dateert van 1841: ‘Manuel du voyageur en Belgique. Guide du Voyageur en Belgique et en Hollande’.

                                 In de "Preface to the First Edition" van 1815 schrijft Boyce het volgende:

"The author has first given a concise history of the Netherlands, their constitution, religion, commerce, productions, character, and manners, that the tourist may be enabled to form some general and correct idea of the people and country which he intends to visit. He then conducts his reader by the most practicable and pleasant routes, through the various provinces of the kingdom, noticing every object of curiosity, and even the most inconsiderable towns. (...) The author had two classes of readers to please. In his history of the country, and the manners and the customs of the inhabitants, and his description of the principal towns, he hopes that he may interest the general reader; and for the minuteness of his Itinerary, however dull it may appear to others, he expects the cordial thanks of the actual traveller. The account of the various modes of travelling, the necessary cautions on the road, the principal inns at each town, the time at which the different stages and vessels start, the productions, manufactures, and commerce of every place, and the complete table of coins, are important features of the work." (pp. vi, vii)

                                 Boyce merkt in z'n Preface daarnaast op dat de historische strijd van Nederland tegen de Spaanse overheersers en de belangrijke

                                 rol die dit kleine land op het wereldtoneel heeft gespeeld "will give to Holland a sacred and venerable character in the estimation of

                                 the literary and patriotic traveller". Hij wijst verder op de indrukwekkende prestaties van de Nederlanders in hun strijd tegen de zee,

                                 en op de landbouwproductie die hij "unparallelled in the agricultural history of the world" noemt. Speciale aandacht vraagt hij voor

                                 een bezoek aan het slagveld van Waterloo (vlakbij Brussel): "the fields of Waterloo will in every future age be reckoned a kind of

                                 classic ground by the British tourist". Boyce is lovend over België, met name de omgeving van Brussel oefent met haar

                                 "salubrity of the air, the beauty of the scenery, the pleasantness of the society, and the cheapness of the provisions"

                                 en vermeldt afkeurend dat dit alles veel Engelse gezinnen er toe heeft vereleid er tijdelijk of permanent te gaan wonen:

"[The author] laments the mania for emigration which now seems to rage; and he is thoroughly convinced, that if an Englishman is dissatisfied with the constitution and the society of Britain, he will in vain seek for happiness in any other region." (p. v)

Aan de 5e druk (1827) van de door Samuel Leigh uitgegeven Belgian Traveller is een uitvoerige Catalogue toegevoegd

met de titels van een groot aantal nationale en internationale Engelstalige reisgidsen (3 pagina's), landkaarten (ca. 15 pagina's),

atlassen (2 pagina's), panorama's, vertaalgidsen, etc. die op dat moment in Londen verkrijgbaar waren

("published and sold by G.F. Cruchley, map-seller and publisher, 38 Ludgate Street, St. Paul's").

De latere reisgidsen van Murray en Baedeker konden dus ruimschoots putten uit bestaand materiaal. Z oals Murray in 1836 schrijft in z'n eerste Handbook for

Travellers on the Continent: "The subject of this volume, and the purpose for which it is written, admit of little novelty, most of the information it contains being

necessarily derived from books, modified by actual observations.")

Andere reisgidsen van Samuel Leigh:

Stranger's Guide to New York, by Edmund Blunt, 1817, 1818, 1822

Notes on Rio de Janeiro and the Southern parts of Brazil, by John Luccock, 1820

Verder een aantal landkaarten en plattegronden van Frankrijk, België, Zwitserland, het slagveld bij Waterloo, etc., en Napolean-gerelateerde ' werken als

A Circumstancial Narrative of the Campaign in Russia, etc (1815)

The Second Usurpation of Buonaparte, by Edmund Boyce (1816)

The Congress of Vienna, by M. de Pradt (1816)

 

Giovanni Antonio Galignani (& sons: John Anthony, 1796–1873  & William, 1798–1882)  (link)

Jedidiah Morse (1761-1826), "Father of American Geography"link

American Gazetteer, 1797 (619 pp, 7 maps), 1798 (388 pp, 1 map), 1804 (628 pp, 6 maps), 1810 (600 pages, 2 maps)

                later published as: The Traveller's Guide, or Pocket Gazetteer (= Vol. 1 of Universal Gazetteer, 1810), 1823 (324 pp. + map), 1826

                (by Jediddiah Morse & Richard C. Morse)

Joseph Scott

Gazetteer of the United States, 1795 ( the earliest American gazetteer)

Lewis & Clark (Meriwether Lewis & William Clark)

History of the Expedition, 1814 (exploration of the west in search of a water passage to the Pacific, commissioned by U.S. President Thomas Jefferson)

John Melish

Travels in the United States 1806-7 and 1809-11 (published in 1815, 1818, 1819, 1821)

A Description of the United States, 1815

Information and Advice to Emigrants, 1819

The Traveller's Directory through the United States, 1814, 1815, 1816, 1819, 1822, 1825

            published in three different formats: "half-bound", "bound in a pocket book, and "ditto with additional maps".

The Traveller's Manual and Description of the United States, 1831

North American Tourist, 1839, 1840, 1841 (previously published as The Traveller's Manual, by A.G. Goodrich, 506 pages, 8 fold-out maps)

William Darby

The Emigrant's Guide to the Western and South-Western States and Territories, 1818 (311 pages)

A Tour from ... New York, to Detroit, 1819 (228 pages + 64, 3 maps, sometimes 1 map)

View of the United States, 1828 (622 pages, 14 maps)

A New Gazetteer of the United States, 1832, 1834, 1836 (630 pages)

Spafford, Horatio Gates

A Gazetteer of New York, 1813 (334 pages, map, the first gazetteer of New York State), 1824 (enlarged, 620 pages), 1837 (reprint)

A Pocket Guide for the Tourist, along the line of the canals, and the interior commerce of New York, 1824, 1825 (72 pages)

New York Pocket Book

Stanford, Thomas Naylor (1796-1865)

The Citizen's Directory and Stranger's Guide through the City of New York, 1814 (Part I: general description & history, Part II: directory, 446 pages)

                 originally intended "to be published annually in May"

Blunt, Edmund M.

Stranger's Guide to the City of New York, 1817, 1818, 1822 (306 pages, 1 folding map, published by Samuel Leigh in London)

Silliman, Benjamin (1779 - 1864, wikipedia link)

A Journal of Travels in England, Holland and Scotland and of Two Passages Over the Atlantic in the Years 1805 and 1806, published in 1810

                  (2nd ed. 1812 2 volumes, 3rd ed. 1820, 3 volumes)

Remarks made on a Tour between Hartford and Quebec, 1820 (407 pages), 1822 (128 pages, published as "A Tour to Quebec"), 1824 (443 pages)

Davison, Gideon Minor (c. 1791-1869)

The Fashionable Tour (1822), with 169 pages

                              9 editions: 1822, 1825, 1828, 1830, 1833, 1834, 1837, 1840, 1848

                              Reflecting the additional routes and information of each new edition, the full title changed accordingly. In 1828, for instance, the full title was:

                              The Fashionable Tour An Excursion to the Springs, Niagara, Quebec, and through the New-England States, Interspersed with

                              Geographical and Historical Sketches.

                              The 4th edition of 1830 comprised 434 pages, and the title was "The Fashionable Tour: A Guide to Travellers Visiting the Middle and Northern

                              States, and the Provinces of Canada"

                              As of 1837 the title became: Traveller's Guide through the Middle and Northern States. The phrase "Fashionable Tour" was dropped.

"As part of his campaign to bring Saratoga Springs to Americans, Gideon Minor Davison introduced the first tourist guidebook ever published in America, The Fashionable Tour, or, a trip to the Springs, Niagara, Quebeck, and Boston, in the Summer of 1821. Davison was also the first to commit to print the concept of "a fashionable tour" in America. The idea was based on the British tradition of having young men, generally from the wealthier classes, travel along a standard route on the continent of Europe as a kind if finishing experience before returning to their homes and (it was expected) a productive life. (...) Although he was the first to write of it, Davison did not devise the "fashionable tour" out of nowhere. His book codified and modified a route that had become the accepted path among highly adventuresome travelers prior to the War of 1812. (...) Gideon Minor Davison's guidebook was unique in several respects. Perhaps the most important, he organized his entries geographically: they pulled the reader along a very specific route. This broke with the conventions of a type of book it otherwise closely resembled, the gazetteer, which was a geographical dictionary featuring short capsule descriptions of places arranged alphabetically. Nor was it like a geography, which comprehensively described a place or region. It was like standard travel literature in that it described a route, but it differed in the way it was written. It did not have a narrative voice; instead it had an omniscient, even commanding, tone: go here, see that. (later guides would add, in effect, "then think this"). (...) These innovations meant that Davison had invented what was in effect a new form, a subgenre perhaps, of American travel literature: the tourist guidebook. Since this was a new kind of book, Davison wanted to stay on familiar ground, so he explicitly linked his book to the existing conventions of travel literature by subtitling it A trip ... in the summer of 1821. This implied that the book was a record a particular trip at a particular time. Even a cursory reading of the text, though, shows it to be nothing of the sort; later editions dropped the subtitle. (...) Davison chose an unusual format for his new product. Physically, it was small, pocket-sized. It was printed and finished cheaply. Printed paper covers enclosed a weakly stitched set of pages with ragged-cut edges and a text lacking illustrations or even a map. All of this signaled that the book was going to be used once or twice in the field and then tossed aside. New editions, it implied would soon arrive to update its information. It did not look like travel literature at all; in fact, what it most resembled was one of the era's omnipresent almanacs." ( from: The Birth of American Tourism, by Richard H. Gassan, pp. 74-76)

   

Dwight, Theodore (1796-1866), link
The Northern Traveller , 1825, 270 pages

                               The full title page of the 1st edition read: The Northern Traveller; Containing the Routes to Niagara, Quebec, and the Springs, with Descriptions

                               of the Principal Scenes, and Useful Hints to Strangers, with maps and copperplates, New York, Wilder & Campbell, No. 42 Broadway, 1825

                              1825 (16 maps, 4 engraved plates, 213 pages)

                              1826 (18 maps, 8 plates, 382 pp),

                              1828 (19 maps, 11 plates, 403 pp), combined with Gilpin's Northern Tour:

"[A]t some point probably in 1826, Dwight came to an understanding with Gilpin and purchased the rights to the Northern Tour. And when Dwight published a new edition of his own guidebook in 1828, it was renamed to reflect this: it was now The Northern Traveller (Combined with the Northern Tour). Although Dwight had presumably spent good money for Gilpin's title, he included virtually nothing from Gilpin in the new edition. Gone was Gilpin's florid romanticism, his high-flown poetic quotations, his personality. The only content Dwight incorporated from his old rival  was some information about ancillary routes: Gilpin's descriptions of the New England cities for example, or his lengthy description of Pennsylvania's coal mines (then tourist attractions). (...) With the purchase of the Northern Tour, Dwight was able to fulfill two objectives: not only would he close out half of his competition in the Hudson Valley guidebook market, he also could eliminate that detested romantic text from his tourist world." ( from: The Birth of American Tourism, by Richard H. Gassan, p. 140)

                              1830, 1831(19 maps, 4 plates, 444 pp, combined with Gilpin's Northern Tour, see below),

                              1834 (17 maps, 432 pp), includes a section on western travel

                              1841(19 maps, 250 pp)

"The publishers of this work, being convinced that a handsome and compendious Traveller's Guide is demanded by the great increase of travelling on the northern fashionable routes, have used their exertions to collect in one volume all the information of most importance and interest to such as travel for pleasure or health. The routes and distances between all the principal places will be particularly stated, both in the book and the maps; the best inns will be mentioned, and such other hints and suggestions as may be deemed of importance will not be omitted. (...) Several valuable works relating to different parts of the regions comprised in this volume, have been published at different periods; and to some of them the author has been indebted for valuable information; but there is none which is calculated by itself to supply the place of a complete Traveller's Guide, for which the present work is intended. Some are too prolix for the convenience of a traveller; others contain much other matter, or have become antiquated by time; and others are confined to a few subjects." (Preface, 1825)

Sketches of Scenery and Manners in the United States, 1829

Things as They Are; or Notes of a Traveller through some of the Middle and Northern States, 1834

Summer Tours, or Notes of a Traveller through some of the Middle and Northern States, 1847

Gilpin, Henry Dilworth

The Northern Tour, 1825, with large hand-coloured map, 279 pages, published by Carey and Lea

"It is the object of this little volume, which is here presented to the traveller, to afford what has hitherto been wanting, in an excursion through the northern part of the Union - a work to which he may conveniently refer for information, on those subjects that will naturally attract his attention, during a tour." (Advertisement, 1825)

                             Gilpin mentions a number of authors who have previously provided much valuable information about the New England area, which is

                             the subject of his own travel guide:

                             Horatio Gates Spafford (Gazetteer of the State of New York in 1813, the Pocket Guide to the Canal Route,  and the New York Pocket Book)

                             William Darby ("a great deal of valuable information")

                             Benjamin Silliman's From Hartford to Quebec ("in the hands of every one")

                             Theodore Dwight.("Dr. Dwight")

Colton, Calvin (1789-1857)

Tour of the American Lakes, 1830, 1833

Colton, Joseph H. (1800- 1893, publisher) & John Calvin Smith (author)

The Western Tourist and Emigrant's Guide, 1839, 1840

The Western Tourist or Emigrant's Guide, 1843, 1844, 1845, 1846, 1847, 1850, 1851, 1853, 1854

The Emigrant's Handbook, 1848

Colton's Traveller and Tourist's Guidebook, 1850, 1851, 1853, 1854

Traveller's and Tourist's Guide through the United States, 1850, 1851, 1852, 1854, 1855, 1856  

Disturnell, John (1801-1877)

The Western Traveller, 1844

The Northern Traveller, 1844

Guide Through the Middle and Northern States, 1847

The Emigrant's Guide to New Mexico, California, and Oregon, 1849 (with map)

Upper Lakes of North America, 1857, and subsequent editions

Phelps, Humphrey

Phelps & Ensign's Traveller's Guide through the United States, 1838, 1839, 1842, 1843, 1844, 1848, 1850, 1851, 1853

             republished as Phelps' Travellers' Guide through the United States, 1847, copper-engraved pocket-map, distances shown on the map + Indian tribes

Phelps' Strangers and Citizens Guide to New York City, 1857, 1859 (folding map, 72 pages)

Phelps' Stranger's Guide in the City of New York, 1849

Phelps' National Map of the United States, 1850

Phelps' New York City Guide, The Great Metropolis, 1853, 1866

Miller, James

Miller's New York as it Is; or, a Stranger's Guide-Book to the Cities of New York, Brooklyn, and adjacent Places, published from 1859 to 1878

                 reprinted in 1882

In 1836 werden er 2500 exemplaren van het hand-book gedrukt, waarvan er 2408 verkocht werden. Het jaar daarna werden 3000 exemplaren bijgedrukt, en de winst bedroeg £ 172. Volgens de boekhouding van John Murray (de ledgers in de John Murray Archives) waren de uitgaves van 1850 (3000 exemplaren) en 1851 (1500 exemplaren) in feite geen nieuwe edities, maar toch werd de editie van 1852 (feitelijk de 7e uitgave) op de titelpagina als de 9e edite beschouwd. De herdrukken van 1850 (3000 exemplaren) en 1851 (1500 exemplaren) werden in de Murray's ledgers als resp. de 7e en 8e editie aangeduid. Er werden voor de jaren 1847 en 1848 (het crisisjaar) geen verkoopcijfers gemeld. in de drie jaren erna (1849, 1850, 1851) werden er in totaal 5949 exemplaren verkocht. Vanaf 1867 stond Stanford voor het eerst in de boeken als kostenpost voor de productie van landkaarten (voor de stadskaarten stond een debetpost vermeld voor Walker wordt . Voor eerdere edities werden ook kaarten gedrukt door K. Johnston, de beroemde atlasmaker. In 1870 werd Cooper Clay Co. genoemd voor de productie van een "plan of Waterloo". In dat jaar stortten de verkoopcijfers in tot 737 exemplaren.

Volgens de boekhouding van John Murray (de ledgers in de John Murray Archives) werd het Handbook for Travellers to Northern Germany in 1873/1874/1875  opgesplitst en verkocht in 2 delen: Part I kreeg de titel "Holland & Belgium & the Rhine" en Part II heette vanaf 1874 "North Germany: the Baltic, Black Forest & the Rhine". Deze titels werden als de 18 editie beschouwd. De eerste editie (19e editie) waarbij de woorden "North Germany", evenals "the Rhine" werd weggelaten verscheen in 1876: Handbook: Holland & Belgium" . In 1876 werden van de 19e editie 1500 exemplaren gedrukt (bij Clowes in Londen) en 471 verkocht. In 1877 werden er 834 verkocht, en voor de jaren 1878/79/80 zijn er geen verkoopcijfers. Pas in 1881 werden er weer 1500 exemplaren gedrukt (de 20e editie) en 710 verkocht. In 1882 vermeldde Murray t/m 1887 geen of lage verkoopcijfers (in 1883 werden 612 exemplaren verkocht en in 1886 waren dat er 319). Ondanks het jaarlijkse verlies ("balance deficiency") verscheen in 1888 de 21e editie, waarvan 1500 exemplaren werden gedrukt, en in het eerste jaar 249 verkocht. De verkooppcijfers (aan de wederverkopers) in de jaren erna lagen op respectievelijk 401 (in 1889), 296 (in 1892), en 258 (in 1895). Daarna worden in de boeken geen verkoopcijfers meer vermeld, hoewel er in opdracht van Murray in 1898 nog wel 250 exemplaren werden ingebonden.

"The present publication is intended to supply the want of a Complete Book for the North of Italy, that is to say - the Sardinian States, which comprehend Piedmonte, the ancient republic of Genoe, Nice, and various dismemberments of ancient Lomabardy. - The Austrain States, or Lombardy and Venice, - Parma and Piacenza, - Modena, - Massa-Carrara, - Lucca, - and Tuscany, as far as the Val d'Arno. Since the death of Mrs. Starke, her popular work has, owing to the rapid change of circumstances, become in a measure antiquated for the districts before mentioned. It is rather a description of the Capitals than an Itinerary. The work entitled Voyages en Italie by M. Valery, though posssessing very considerable merit, does not constitute a regular or complete Guide Book: and the Intinerario d'Italia of Vallardi, though rendered more accessible to the English traveller by a French translation, only affords a small portion of the information he requires."  (August 1842) Uit de correspondentie van Murray met Galignani over de publicatie van Murray's Hand-Book for Northern Italy (zie onder) blijkt dat Murray pas na de dood van Mariana Starke in 1838 was begonnen met de voorbereiding hiervoor.
De rode kleurstof die voor de vroege Murray gidsen werd gebruikt, was instabiel	De blauw-grijze kleur van Murray's Northern Italy (1842) was waarschijnlijk oorspronkelijk donkerblauw	De titelpagina van de eerste Murray-gids voor Noord Italië (1842)

De basis voor Murray's Handbook for Travellers to India werd gelegd met de aankoop van de copyrights over het Handbook for India van Captain Eastwick in 1856. In 1857 werd de inhoud ervan geredigeerd door "Mr. Milton". Van de eerste editie werden in 1859 2000 exemplaren gedrukt en in hetzelfde jaar lag het verkoopcijfer op 839 stuks. In 1860 werden er 91 verkocht, vervolgens (in 1863) 117 en (in 1867) 426 "volumes" (= 213 sets van 2 delen). In 1870 werdeen er 352 delen verkocht. Deel 1 handelde over Bombay, deel 2 over Madras. Van het Handbook for Madras werden in 1879 2000 exemplaren gedrukt en van dit losse deel werden er in dat jaar 169 verkocht. In 1895 waren er nog 725 exemplaren onverkocht ("in hand"). In 1881 werden van het Handbook for Bombay 2000 exemplaren gedrukt. In de daaropvolgende jaren werden er 359 (in 1881), 314 (in 1883), 343 (in 1886), 289 (in 1889) en 86 (in 1892) exemplaren verkocht. In 1895 waren er nog 559 stuks "in hand". In 1882 werden van Handbook for Bengal 2000 exemplaren gedrukt. In de ledgers van Murray was in dat jaar een bedrag van £315 ingeboekt voor Mr. Eastwick (royalties of redactiekosten). In 1895 waren er nog 395 exemplaren "in hand". In 1883 werd het handbook for the North-west Provinces: the Punjab gedrukt (1750 exemplaren), waarvan er in 1895 nog 877 over waren. Murray leed een verlies van £280 op deze titel. Vanaf 1891 werd het Handbook for India in 1 deel uitgegeven. De  kosten voor de eerste druk stonden ingeboekt (in Murray's ledgers) op 31 december 1891. Voor de copyrights stond een bedrag van £157,- vermeld t.b.v. General keatinge. G.W. Forest ontving £125 voor de redactie. In 1891 waren 489 exemplaren verkocht, in 1892 stond het verkoopcijfer op 963 (waarvan een aantal door Captain Alexander werden gekocht). De 2e editie verscheen in 1894 (1500 exemplaren, waarvan er in het eerste jaar 388 werden verkocht, en 1078 stuks in 1895). In 1898 verscheen de herziene 3e editie. In de boeken staat achter de datum 29 juni vermeld: "Fanshawe agrees to keep the book up to date for the next 10 years gratis". Van de 3e editie werden 1550 exemplaren gedrukt. De 4e druk (in 1901) was een herdruk van de 3e editie, en verscheen in een oplage van 2015. De 5e druk in 1905 was een volledig herziene uitgave door H.CF. Fanshawe, en had een oplagecijfer van 2010. De 6e druk in 1906 (1907?) was een geactualiseerde herdruk van de 5e door Fanshawe; er werden 2036 extra exemplaren gedrukt. De 7e editie (1908?/1909), nagenoeg een herdruk van de 5e, door Fanshawe, met herziene hoofdstukken over Birma en Ceylon. In 1909 werden 2010 extra exemplaren gedrukt, In 1911 (8e editie) 2050 stuks, geheel herzien. in 1913 (9e) 2020 stuks, geheel herzien, door Charles E. Buckland In 1919: de 10e editie, geheel herzien, door Buckland. In 1920 werd de 10e editie herdrukt , met enkele aanpassingen. Etc. De in 1955 verschenen 17e editie, en de in1959 verschenen 18e editie waren uitvoerig herzien i.v.m. de na-oorlogse situatie In geen enkel jaar lieten de verkoopcijfers voor het Handbook for India een positief saldo zien.

De opzet van Murray's Handbooks was nog volgens de oude roadbooks en itineraries uit de 18e eeuw, waarbij de reisinformatie was gerangschikt aan de hand van vaste reisroutes, i.p.v. alfabetisch. Hij volgde daarmee het voorbeeld van Mariana Starke, H.A.O. Reichard, en diens vertaler, Samuel Leigh. De enige door Murray uitgegeven alfabetische reisgids is de gids voor England and Wales (1878). Het was eigenlijk meer een ouderwetse gazetteer (= een geografisch woordenboek) dan een reisgids. In 1849 verscheen de encyclopedische gids London Past and Present in twee delen, geschreven door Peter Cunningham (herzien in 1850 en 1891). Van dit werk verscheen, aan de vooravond van de Wereldtentoonstelling in 1851, een verkorte versie getiteld Modern London, or London as it Is. Hiervan verschenen veertien edities, tot 1879. Murray's reisgidsen waren, qua prijs, gericht op de gegoede middenklasse (de prijs van een gids stond gelijk aan het weekloon van een gewone arbeider). De stijl was feitelijk en bondig, zonder franje en zonder anecdotes of smeuïge verhalen, en gericht op een intellectueel publiek. De omslag was rood, waarbij de rode kleurstof van de eerste gidsen van plantaardige oorsprong was en mettertijd zou verkleuren naar bruin/'tan'. Zo is bijv. ook de omslag van Murray's Handbook for Northern Germany uit 1856 nu bruin van kleur. Een uitzondering was de eerste druk van het Handbook for Switzerland dat blauw van kleur was, en er zouden ook speciale reisedities verschijnen met een zwarte etui-omslag (zoals bijv. exemplaren van het Handbook for Northern Germany uit 1860). In de loop van de 19e eeuw zouden concurrerende uitgevers als Baedeker (met uit het Duits vertaalde Engelstalige gidsen voor Europese landen) en A & C Black (met lager geprijsde gidsen van de Engelse counties), die voor dezelfde opzet als Murray hadden gekozen, steeds meer terrein gaan winnen op de Engelstalige Murray-gidsen. De Murray-gidsen bevatten in een tijdperk van snelle veranderingen, a.g.v. industrialisatie en het snel uitbreidende spoorwegnet, ook vaak achterhaalde informatie. In 1885 werd de hele serie nog eens goed onderhanden genomen door een nieuwe redacteur, Henry William Pullen. In de door Pullen aangepaste serie, met reisroutes langs nieuwe spoorwegverbindingen, verscheen onder andere een vernieuwde Belgium and Holland in 1889. In 1901 verkocht John Murray IV de hele serie gidsen, behalve van Japan en van India, voor £2000 aan de uitgeverij van Edward Stanford (de in 1853 opgerichtte uitgeverij had al tientallen jaren landkaarten voor Murray's Handbooks gedrukt, en daarnaast, net als A&C Black, in de 19e eeuw lager geprijsde Engels county-gidsen publiceerde). Het laatste Handbook for Japan verscheen in 1913, en het Handbook for Travellers to India, etc. beleefde 22 drukken (tot 1982). Stanford gaf een aantal Murray-gidsen opnieuw uit, en publiceerde ook enkele goede herzieningen (bijv. van Egypte en de Soedan in 1907), maar door het uitbreken van WO I kwam er een eind aan de door Stanford van Murray gekochte serie reisgidsen. In 1913 verschenen de laatste handboeken (van Japan en Schotland). In 1915 verkocht Stanford de copyrights van de serie door aan James en Findlay Muirhead. Uit de boekhouding en correspondentie van Murray blijkt dat de uitgeverij moeite had de sterk uitgebreide serie handboeken actueel te houden, en rendabele oplages op de markt te brengen (bijvoorbeeld de Handbook for Travellers to Holland & Belgium, maar ook de Hand-book for India). Uit een brief van 14 oktober 1898 blijkt dat Findlay Muirhead al vroeg een zakelijk contact met Murray had geprobeerd te leggen. Bij de verschijning van zijn eerste reisgids (Blue Guide) in 1918 stuurde Findlay Muirhead een presentexemplaar aan Murray, met de respectvolle toevoeging: "You will permit me to offer for your kind acceptance a copy of our London & its Environs as an acknowledgement of, and as a tribute to the honourable associations of your famous firm with the history of English Guidebooks. That we did not succeed in obtaining your direct connection with our enterprise is still a matter of regret to me, but I trust that we may count upon your friendly interest in our efforts." (June 6th 1918).

" The various editions and versions enlarged the geographical scope of their predecessors, and brought up to date the very detailed practical advice on accommodation, expenses, food, and itineraries she gave to travellers. Pirated editions appeared as the fame of the books spread. John Murray, realized the success of the genre and used the format as the basis of his famous guides from 1836 onwards."

"The writer of this volume having experienced, as every Englishman visiting the Continent must have done, the want of a tolerable English Guide Book for Europe north of the Alps, was induced (...) to make copious notes of all that he thought worth of observation, and of the best modes of travelling and seeing things to advantage. (...) The subject of this volume, and the purpose for which it is written, admit of little novelty, most of the information it contains being necessarily derived from books, modified by actual observations."

"In 1818, I first commenced publishing his lordship's works, induced by the general avidity with which Englsih literature began to be sought after, and chiefly to oblige my French customers. The price I fixed to them was necessarily less than your London edition, from the cheaper modes in which books are printed and sold in France, but it was still a fair one, and as the object was to supply the call of my trade, and French books being reprinted in the same manner in England, I did not feel that I was acting either in an unusual or unhandsome manner (...)" (From: letter from J.A. Galignani to John  Murray, Nov. 22, 1820)

"I had been the exclusive publisher of these poems in France till within six weeks, when a Parisian bookseller commenced publishing the whole of Lord Byron's work for ten francs! (...) It will be evident to you Sir, that the expectation of profit by this unfair publisher is in the immense quantity he thinks and will doubtless sell, which must very seriously affect your interest (as I stated to his Lordship) and of course injure to a certain extent injure mine, I am also anxious to remove the impression which must be otherwise entertained of my charging 40 francs for what another bookseller offers to sell at 10 francs (...)"  (Nov. 22, 1820)

"(...) I shall pay you one hundred andf fifty pounds sterling for the copyright of The Doge of Venice - the Letters on Bowles Strictures and the Ten New Cantos of Don Juan. I include a draft of £30 on Messrs Alexander for the Letter on Bowles and the remaining £120 you may have on your first application. (...) [I]f I do not receive your answer by return of post, I am certain we shall be three who will reprint (in opposition) the new work of Lord B's, which could but injure your interest (...)". (Jan. 10th, 1821)

Nadat Galignani nu eindelijk toestemming van Murray had gekregen om namens hem in Frankrijk juridische stappen te ondernemen,

schreef Galignani het volgende:

De contacten tussen Murray en Galigani kwamen op een laag pitje te staan (tussen 1821 en 1836 is er geen correspondentie tussen Galignani en Murray

te vinden in de Murray Archives). Galignani ging blijkbaar gewoon zijn gang, o.a. met het uitgeven van een concurrende editie van de werken van Mariana Starke

(zie boven), zonder Murray hiervoor financieel te compenseren.

Uiteindelijk besloot Murray opnieuw contact met Galignani op te nemen toen hij zijn Hand-Book for Northern Europe (1836) wilde publiceren.

Galignani wees het aanbod voor een agentschap weer van de hand, en wees Murray er bovendien op dat het onmogelijk was voor een Engelsman om

zijn copyright in Frankrijk te beschermen: Het eerste aanbod van John Murray III (die nu namens zijn vader schreef) was om Galignani een agentschap aan te

bieden, net als de agentschappen die hij in Schotland en Ierland had:

Korte tijd later, in hetzelfde jaar , verscheen de 1ste editie (de Preface dateert van augustus 1842) toch in een relatief grote oplage van 4500 exemplaren

(volgens de ledgers in de Murray Archives). Het zou kunnen dat Murray zijn concurrent Galignani bewust op het verkeerde been heeft willen zetten.

Galignani bracht geen roofdruk uit van deze editie.

De kosten voor het samenstellen van deze gids waren hoog, zoals blijkt uit de correspondentie van Murray met de samensteller van de gids, Sir Francis Palgrave:

De kritiek van concurrent Francis Coghlan op Murray's Hand-Book for Northern Italy was echter vernietigend (duur, veel fouten). Zie hieronder.

Coghlan bracht vervolgens zijn eigen gids A Hand-Book for Italy (1845) op de markt, onwetend wat Murray's strategie was. Murray bracht het jaar erna (1846)

de 2de druk van zijn Hand-Book for Northern Italy, uit, met een Preface waarin werd vermeld dat het sterk verbeterd was en dat de door o.a. Coghlan fel

bekritiseerde samensteller van de eerste editie, Francis Palgrave (1788 - 1861, link), er niet aan had meegewerkt:

Also refer to information from the Murray archives; the Baedeker archives in Leipzig were destroyed in WW II.

chronology:

1827:

Karl Baedeker starts his publishing business in Coblenz

1832:

Baedeker buys a bankrupt publishing company, including a scholarly travel guide by Johann August Klein.

The original title was Rheinreise von Mainz bis Köln.

1835:

When the purchased Rheinreise edition got sold out, Baedeker started editing the book himself. He simplified the language and adding practical information

about transport and accommodation. He also expanded the book in later editions by going further up and down the Rhine. The third edition was called

"Rheinreise von Strassburg bis Düsseldorf, mit Ausflügen nach Baden, Heidelberg und Frankfurt, and die Bergstrasse, durch die Rheinpfalz, die Taunusbäder,

das Nahe- und Ahrthal". The route went as far as Rotterdam, and included excursions (Ausflügen) to a number of other Dutch towns and cities. As happened

in Baedeker's later Handbooks, this would lead to separate guides about the wider area. The separate guides to Holland and Belgium appeared in 1839.

1836:

Publication of Baedeker's Manual of Conversation (Baedeker tries to interest Iohn Murray in them in a letter of 13 Sep. 1843 and of 2 May 1844)

1839:

Publication of Holland. Händbüchlein für Reisenden; also publication of Belgien. Händbüchlein für Reisenden.

The 2nd edition of the Holland Handbook was used by A.J. van der Aa, for a Dutch edition of this book. Nederland, Handboekje voor Reizigers door ons

Vaderland was not published until 1849 by J.M.E. Meijer at Amsterdam, who had bought the copyrights from the bankrupted firm of W. de Grebber.  

Baedeker had meanwhile taken an interest in Murray's Handbook to the Continent which had first appeared in 1836. In a letter to Murray, dated 10 Dec. 1839,

Baedeker wrote that he would very gladly contribute his own knowledge about Germany in correcting the proofs of the second edition of Murray's Handbook

for Travellers to Southern Germany (the 1st edition appeared in 1837, and the 2nd was due to be published in 1840). He also sent Murray a review copy of the

2nd edition of his Handbüchlein fúr Reisenden ("das kleines Büches") and thanks Murray for his positive response to the first edition:

"Ich benütze heute die günstige Gelegenheit, welche sich darbietet, um Ihnen die zweiten Auflage des kleines Büches zu senden, dem Sie so entschiedenem Erfolge Ihre Gunst zegewendet haben, indem ich umgleiche Genegentheit für diese zweite Auflage bitte. Ich vermuthe aber dass ich hin und wieder wesentliche Improvements bei Ihnen anbringen könnte. Sehr gern bin ich bereit, mein ganzen Wissen und meinen zahlreichen Notizen Ihrem Buche zu widmen., wenn Sie mir das Manuscript oder noch besser die Aushängebogen, bevor sie abgedrükt werden, zu schicken wollen. Ich werde sie durchsehen, vergleichen, Zusätze und Abänderungen machen, so gut ich kann, und es Inhnen überlassen, was Sie davon aufnehmen wollen oder nicht. Wenn Sie die Bogen mit dem Steamer nach Rotterdam an meinen Bruder schicken, so kann diesen (...) hieher gehen lassen. Solche Sendungen gelangen von rotterdam in 48 Studen hieher, und dieser weg ist auch den am wenigsten kostspielige. Auf diese Weise würden kaum 8 Tage erforderlich sein, um ein Correction von London hieher und zurück zu senden." (letter of 10 Dec. 1839)

Baedeker had acquired permission from Murray to use his Handbook for Travellers to Southern Germany (1st edition published in 1837, 2nd edition in 1840)

for producing a German edition. This German edition, called Handbuch für Reisende durch Deutschland und den Östereichischen Kaiserstaat, would

appear much later than expected in 1842 (see below), and he writes to Murray about the adaptations he was going to make for the German market:

"Der Druck meiner Bucher wird kaum vor April oder Mai der nächsten Jahrer beginnen, vielleicht auch noch später. Ich habe Mancher sehr abgekürzt und ganz weggelassen, was Ihr Southern Germany enthält, weil es Zustände beschreibt die für Ihn landsleute wohl von einigem Interesse sein können, dasselben aber bei meinem Landsleute gänzlich entbehren." (letter of 10 Dec. 1839)

1842:

After a preparation of two years, Baedeker publishes his Handbuch für Reisende durch Deutschland und den Östereichischen Kaiserstaat

"Nach eigener Anschauung und den besten Hülfquellen". On the title page Karl Baedeker mentions his name as the publisher at Conblenz,

in addition to his brother's name, A. Baedeker, at Rotterdam, who acted conveniently as an agent in the shipment of books from London to Coblenz.

The red colour, as well as the term "Handbuch", and also the general plan ("Rahm") of the travel guide were all borrowed from Murray.

(The covers of Baedekers's early Rheinreise had yellow covers, whereas Murray's Handbooks were always red, apart from the first editon of his Handbook

for Switzerland of 1838 which had yellow covers, and even though, in time, the plant-based dye of Murray's early Handbooks would would discolour into brown.)

In the Introduction to his Handbuch für (..) Deutschland (1842), Baedeker explicitly mentions his indebtedness to Murray's famous "red books". He writes

that Murray's work (and Prof. A.J. Klein's Rheinreise, which he had bought  in 1832 ) had also given him the idea for his earlier guides on

Belgium and Holland, published in 1839.

"Die Brauchbarkeit der von dem Buchhändler Murray zu London herausgegebenen Reisehandbücher (Handbook for Travellers in Northern and Southern Germany) ist eine von den Engländern, dem unter allen vorzugsweise Volke, so anerkante Thatsache, dass man kaum einen derselben ohne das sogenannte 'rothe Buch' umherwandern sieht. Sie führte den Herausgeber des vorliegenden Handbuchs früher schon auf die Idee, zwei in Deutschland, trotz der Nachbarschaft, wenig gekannte Länder nach jenen Murray'schen Handbüchern für Reisenden zu beschreiben und nach ähnlichen Plane eine bekannte Rheinreise zu bearbeiten. Die Herausgabe des vorliegenden neuen Reisehandbuches durch Deutschland ist seit zwei Jahren vorbereitet worden. Beim Vorschreiten der Arbeit zeigte sich immer mehr und mehr, das nur der Rahmen des englischen Vorbildes beibehalten werden konnte. (...) So ist aus der anfangs beabsichtigen Ueberzetzung ein durchaus neues Buch geworden. Die meisten deutschen Länder kannte der Herausgeber aus eigener Anschauung, andere bereiste er vorzugsweise zum Zwecke der Abfassung dieses Handbuchs, oder arbeitete nach den vorhanden besten Hülfsquellen, meistens schriftlichen Mittheilungen wohlwollender Freunde. Sein Haupt-Augmerk war auf den praktischen Bedarf gerichtet. Er wollte dem Reisenden die stets kostspielige und nicht selten lästige Begleitung des Lohnbedienten so viel als möglich ersparen, er wollte ihm kurz und übersichtlich mit möglichst geringem Zeit - und Geldaufwande dasjenige geben, was eine besondere Aufmerksamkeit verdient, ohne ihn mit jenem Wuste unbedeutender Einzelheiten zu überhäufen, welche den Reisenden, wie er aus eigener Erfahrung weiss, mehr verwirren, als zurecht weisen. " (From the Introduction to Handbuch für (..) Deutschland, 1842)

1843:

letter dated 13 Sep. 1843

1844:

In 1844, Baedeker writes to Murray about his publication of his Handbuch für Reisende durch die Schweiz, and promises to send him a copy.

He compares his work, which was based on Murray's previously published Handbook for Travellers to Switzerland (1838 and 1843), favourably with the

existing French-language guide published by Adolphe Joanne in Paris in 1841 (the first of the series of "Guides Joanne" sold to Louis Hachette in 1855):

"Das Buch von Joanne ist gründlicher und besser, als sich von einem Franzosen erwarten liess, es geht ihm aber die Umsicht (...) ab, nicht zu viel und nicht zu wenig zu geben, der Ihre Bücher auszeichnet und ihnen einen so grossen Ruf verschofft hat." (letter of 2 May 1844)

Joanne's book was the French-language counterpart of Murray's English guide and Ebel's German-language guide to Switzerland. It contained 635 pages

and went through many editions throughout the 19th century (at least until 1890). Its full title was: Itinéraire Descrptif et historique de las Suisse,

du Jura Francais, de Baden-Baden et de Forêt-Noire; de la Chartreuse de Grenoble et des Eaux d'Aix, de Mont Blanc, de la valée de Chamouni, du

Grand-Saint-Bernard et du Mont-Rose. Baedeker declined Murray's offer to prepare a German edition of Murray's Handbook for Travellers to France.

"Sie fragen mich, ob ich nicht die Neigung hätte Frankreich nach Ihrem Buch zu bearbeiten. Ich glaube nicht, dass ein solches Buch in Deutschland lohnenden Absatz finden würde. Meine Landsleute reisen in ganzen wenig nach Frankreich, Paris vielleicht ausgenommen. Unde wer nach Paris geht, kauft sich doch einen französischen Guide. Zudem fehlt es mir an aller Neigung zu einer solchen Arbeit. Ich liebe Frankreich nicht, ich bin selbst noch nicht in Paris gewesen, und es zieht mich auch durchaus nicht dorthin." (letter of 5 June 1844)

In 1855, however, Baedeker published a guide to Paris and environs: "Paris und Umgebung, nebst Rouen, Havre, Dieppe, Boulogne,

drei Stassenbahn Strassen vom Rhein bis Paris, Handbuch für Reisende". This guide would later be expanded to include the

North of France. For instance, the 6th edition published in 1867 the book was called "Paris und Nord Frankreich".

Baedeker never published a German-language guide to France (outside Paris). The guide published much later in 1884-85 only appeared in French.

Moreover, in a letter of 2 May 1844, Baedeker places an order for Murray's Handbooks (20 copies of Switzerland, 12 for France, and 2 for Central Italy,

as well as a few copies of work by Lord Byron and John Moore) and he asks Murray for the second time (Baedeker had asked the same question in a letter of

13 Sep. 1843) whether, in return, he would be interested in ordering Baedeker's Traveller's Manual of Conversation, which had been on the market since 1836.

Apparently Murray has now decided to order 100 copies of Baedeker's Traveller's Manual.

In a letter of 5 June 1844, Baedeker writes that he has sent his Traveller's Manuals to Murray via the Düsseldorfer Dampboot Gesellschaft (with a connection

to the General Steam-Navigation Company) and, as in his previous letter, he refers to the London publishing firm of Williams & Norgate who would be willing

to buy quite a few copies of this Manual.

"In diesen Tagen werde ich (...) an Sie 100 Traveller's Manual[s] (...) versenden, deren Verkauf Ihnen nicht schwer werden wird. Williams & Norgate gebrauchen davon ziemlich viel."

What is significant is that, while Murray publishes his own Hand-Book of Travel Talk in this year, there seems to have been no

reference about this in his correspondence with Baedeker. In tegendeel, in de Preface van de 1e editie van zijn Hand-Book of Travel Talk spreekt hij zijn

erkentelijkheid uit voor de heer Boldoni, mevrouw De Genlis, "and others". En in latere edities (zoals die van 1851, 1858, 1871, 1877) distantieert hij zich

expliciet van eerder verschenen Manuals of Conversation, zoals die van Baedeker :

"The Compiler of the following small volume, having remarked the singular unfitness for practical use of the common run of works calling themselves 'Interpreters', 'Manuals of Conversation', and the like - in which the Traveller usually finds everything except what he wants - has been induced to prepare a Handbook adapted strictly to supply the wants of Travellers. (...) It is hoped that this essay to render Englishmen abroad more independent of couriers and valets-de-place may contribute to the pleasure, advantage, as well as to the economy of travelling." (Preface to 1858 edition of Murray's Hand-Book of Travel Talk)

1845:

Baedeker is courteously acknowledged in the Introduction of the 5th edition of Murray's Handbook for Travellers on the Continent (Northern Germany, etc):

Murray writes that "he has also derived considerable benefit from a German translation of the handbooks executed by Mr Baedeker, an intelligent bookseller of

Coblenz". In a letter of 28 Apr.1845, Badeker is not yet aware of the actual publication of this new edition of Northern Germany, but on 6 Aug. 1845, he orders 60

copies of it. On 12 Aug. 1845, Baedeker informs Murray that the third edition of his own "Reisehandbuch" will appear in September.

1846:

Baedeker writes a very friendly letter to Murray on 14 July 1846 in which he thanks him for the generous acknowledgement made of his contribution

to Murray's 5th edition of "Northern Germany (published in 1845, see above):

"Ich bin Ihren zu grossen danke verpflichtet für die viel zu Gute Meinung von mir, welche Sie in Ihrer neuen Auflage von Northern Germany haben abdrucken lassen. Das Buch hat in diesen neuen Auflage wesentlich gewonnen."

Baedeker points out that, though there has been some noticeable competition on the German market for travel guides, which might be the reason for the

slow sales he has recently been experiencing regarding Murray's Northern Germany ("Bei mir wird es aber leider weit weniger gekauft, wie früher, so dass ich

noch über 50 Exemplaren liegen habe"), it is also true that:

"An andern Orten muss es jedoch noch eben so stark wie früher gekauft werden, weil ich nie einer Engländer mit einem anderem Buch als dem Ihrigen sehe."

The overall tone of Baedeker's letter is very friendly. He even talks at some length about the current political tensions in Germany, and adds in a friendly

apologetic manner: "Entschüldigen Sie diese Abschweifung, von Geschäften allein kann ich mit Ihnen nicht gut reden".

As a postscript, Baedeker concludes his letter by asking "Gebrauchen Sie in dieser Jahre keine Traveller's Manual?" Again, Baedeker does not mention any

awareness of the fact that Murray had published his own Handbook of Travel Talk in 1844.

1847:

Karl Baedeker writes Murray three letters (12 Jan., 22 Jan., and 24 Sep.). Contacts between them appear to be good, and they had almost met each other

during their travels through Europe (i.a. Basel and Belgium). He also tells Murray that there is a lot of competition in European travel guides, including pirated

editions of his own handbooks. Yet he is confident that, "trotz aller Concurrenz", Murray's travel guides would retain the upper hand. He adds in his letter of

24 September : "Das Ihr Gegner Coghlan wegen Schulden aus Belgien flüchtig geworden ist, werden Sie wissen."

After this letter, there is no correspondence in the Murray archives until April 1852.

1849:

Karl Baedeker's name is printed on the title page for the first time (in the 6th edition of Rheinreise).

1851:

The Preface of the new edition of Murray's Travel Talk contains an direct criticism of books like Baedeker's Manual of Conversation (see 1844, above)

1852:

European tourism had suffered greatly from the revolutions of 1848, and the following chaos and unrest. Business contacts between Baedeker and Murray had

come to a standstill. In a letter of 25 April 1852. Karl Baedeker tries to restore his corespondence with Murray again. Apparently he has sent a previous letter, to

which Murray has not replied: ""Vor langer Zeit hatte ich Sie, mein geehrter Herr Murray, um Benachrichtigung gebeten, von welchen Ihner Reisehanbücher in

diesem jahre, neue Auflagen erscheinen werden, [bin] aber ohne Antwort geblieben".  Baedeker would like to place new orders for Murrays's handbooks, and

explains that the demand for travel guides had been low during the revolutionary year 1848 and the following years: "Da mein Bedarf in den traurigen Jahren

1848 und folgende gering war, habe ich derselben durch Bestellung von Weigel, Eisen, Kornliker u.a. gede.[...], hoffe aber von der bevorstehenden Reise[zeit]

guten Erfolg und wünsche daher dei Geschäftsverbindung mit Ihnen wieder anzuknüpfen."

In a letter dated 6 Dec. 1852, Baedeker refers again to the long interruption in their business contacts ("langer Unterbrechung unserer Beziehungen"), and feels

obliged to inform Murray that his handbooks have received some justified criticism for being outdated and containing redundant information. Baedeker also says

that he knows from personal experience that it is easier to add new information than to delete old text. He has actually decided to use a smaller print in the

4th edition of his Handbook for Switzerland so that the number of pages remains compatible with the required pocket-size format of the book and, in view of the

"Grossen Concurrenz", an affordable price (10 shillings).

"Die Bücher erhalten mancher Veraltete, mancher was unnöthigen Raum einnimmt. Ich weiss zwar aus eigener Erfahrung dass es weit leichter ist, Neues hinzu zu fügen, als Altes zu streichen, dass es weniger Mühe kostet dieses Buch zu schreiben, als ein guteshandliches Dünnes; ich habe zum Beispiel bei der neuen (4ten) Auflage neiner Schweiz, welche in diesen Tagen im Druck beendigt wird, eine kleinere Schrift wählen müssen, um die Bogenzahl zu ermässigen [und] dem Buch das Rocktaschenformat zu erhalten."

Baedeker ends his letter by expressing his belief that 1852 would be a good year for tourism: "Ich glaube, das Jahr 1852 wird ein guter Reisejahr werden".

1853:

In his letter of 2 Dec. 1853, Baedeker mentions the tense political situation in Europe and even refers to a war-scare: "Kriegslärm". He hopes that the situation

will be resolved so that tourists would not refrain from travelling to Europe in the coming year.

1855:

Baedeker published a guide to Paris and environs: "Paris und Umgebung, nebst Rouen, Havre, Dieppe, Boulogne, drei Stassenbahn Strassen vom Rhein

bis Paris, Handbuch für Reisende". It would later be expanded to include the North of France. For instance, the 6th edition published in 1867 the book was

called "Paris und Nord Frankreich". (The Paris guide was Karl Baedeker's last addition to the series, which his sons would expand after his death in 1859).

1856:

In a letter of 3 April, Baedeker tells Murray that he got a message from a fellow-countryman of the "Spithöver" in Rome who had received a poor review in

Murray's handbook. He feels that this poor judgement must be unjustified.

"Darum halte ich für Pflicht, für meinen durchaus ehrenhaften Landsmann ein gutes Wort bei Ihnen einzulegen. Er fühlt, wie höchst wichtig ein günstiges oder minder günstiges Uhrteil in Ihrem Buche für ihn ist."

On 16 October of this year, Karl Baedeker introduces his son Ernst to Murray. He describes his Ernst's experience and knowledge (especially about western

Germany and Switzerland). Ernst is doing a traineeship with Messrs. Williams. He hopes that Murray relationship with his son will be as good as it had been

with himself.

1858:

On 6 Oct.1858, Karl Baedeker writes to Murray about the waning popularity of the Murray guides. In Switzerland, for example, most English-speaking tourists

now buy Gregory's Practical Swiss Guide far more often than Murray's Handbook. According to Baedeker, Murray would have to revise his guide thoroughly in

order to regain his market share. Regarding the revision of errors in Murray's handbooks, he mentions an example of an inn still listed in the 12th

edition of Northern Germany, even though that inn had closed eight years ago. What's more, Baedeker emphasizes the urgency of the matter by saying that

he is already getting requests for an 'English Baedeker'.

"Kürz: ich wiederhole, dass das Vertrauen welche Ihre Landsleute Inhren Büchern schenken, es Ihnen zu Pflicht macht, eine recht gründliche revision vornehmen zu lassen. Es sind grossentheils nur Kleinigheiten, aber Kleinigkeiten wobei der Mensch, namentich der hungerige und durstige der in Erwartung einer guten 'dinner' oder 'supper'war, die Enttäuschung sehr übel nimmt. Neun Zehntel aller dankes - und Berichtungsbriefe, die mir besonders im September und October in grossen Anzahl zukommen, betreffen gasthöfe und ähnkliche Anstalten. Auch englische Briefe laufen wohl ein, Aufforderungen einen 'englischen Baedeker' drucken zu lassen. Ich habe diese Versuche durch die Versicherung unschädlich gemacht, das ich selbst mit dieser Idee umgehe, bin aber gar nicht gewiss, ob nicht in einem andern Verlag eine Zusammenstellung, ein Auszug aus Murray, mit Baedeker [...] kleinen Notizen versehen, als ein 'new guidebook' ans Tageslicht kommt, was denn ärgerlich wäre. Um das nach Kräften zu verhindern, werde ich künftig auf dem Titel das Recht zu Übersetzungen mir vorbehalten."

Baedeker finally thanks Murray for the kindness shown to his son, Ernst.

1859:

Karl Baedeker dies of overwork. Ernst Baedeker, his eldest son, takes over.

Baedeker's letter of the previous year (see above) had not sounded like a farewell letter. If anything, his tone and ambition sounded even more active and

ambitious (and overworked) than ever before: "Hätte ich Zeit, so würde ich selbst die Feder zur Hand nehmen. Leider werde ich aber mit meinen eigenen

Büchern nicht fertig."  Karl Baedeker had already started on French-language editions of his handbooks, and his sons would subsequently add

English-language guides to the series.

1860:
On 4 December Ernst Baedeker writes a letter in which he asks Murray whether he would object to an English translation of some of Baedeker's guides,

on account of repeated requests from the public.He recognizes that there might be a commercial conflict of interest with some of Murray's Handbooks,

and promises to comply with Murray's views. He especially focuses on Baedeker's guides to the Rhine and the guide to Paris, and wonders if these would

conflict with Murrays's Handbook for Germany and the Handbook for France.

"I have been repeatedly asked to have my guide books translated into English, but, knowing that in many cases your works served my late father as models for his own, I have, at least with regard to "Germany"and "Switzerland" positively declined doing so, and shall never sanction any translation of these works. The case however is somewhat different with respect to the "Rhine" and "Paris". these two guide books were compiled solely by my late father's unaided exertions, and it would be very much to my interest to have them translated. Do you think any such step would prove prejudicial to the sale of your "France" and "Northern Germany"? If so, I pledge myself to abide by your decision."

Murray replied that he had no objection to an English-language edition of Baedekers's "Rhine" guide, but that he claims that he was planning his own handbook

for Paris (Murray's Handbook for Paris would in fact appear quite a few years later, in 1864). On 14 December, Ernst Baedeker therefore writes to Murray:

"I was not aware that you are preparing a handbook for Paris; but as it is so, I renounce to [sic] my project. (...) Concerning the "Rhine", I will carry on my intention to publish an English edition; I am obliged to you by offering me your aid in becoming the publisher of it. (...) To lose no time, I have charged Mr. Kirkpatrik, and instructed english traveller living in Coblenz, to begin the work, not a liter[al] translation, {but] he must remodel it for English men. Mr. Kirkpatrik hopes to have finished it before the 15th of March, so copies may be had in time [i]n July, the very time to begin the sale of a Guidebook."

1861:

The first English-language Baedeker guide (Handbook for Travellers on the Rhine from Switzerland to Holland) was published jointly with John Murray

Murray receives 250 copies in which his name is mentioned in first place. in a letter of 4 July, Ernst Baedeker writes (in German again):

"Mein "Rhine-Guide ist fertig und habe ich Ihnen durch meinen Commissionair Herrn W. Engelmann in Leipzig Ihrem Auftrag gemäss 250 Exemplaren senden lassen. Ich hoffe das Buch wird Ihnen nicht missfallen, und seine Käufer finden. Den Titel habe ich nach Ihrem Rath abgeändert, und auf den für London bestimmten Exemplaren Ihren Namen voran gesetzt. (...). Verkaufpreise habe ich auf 4/- fest gesetzt. Ihnen berechne ich 2/6 und 13/12. (...)"

Karl Baedeker (Jr.) takes over from his brother Ernst, who dies at a young age.

1862:

Karl Baedeker (Jr.) reneged on his brother's promise to John Murray regarding the Switzerland Handbook.

In a letter to John Murray, written in French, he explained his reasons. He described how there was now a market for a rapidly increasing number of less

well-off English travellers to Switzerland, who were already buying Baedeker's cheaper French-language Handbook for Switzerland, rather than Murray's

more expensive English-language Handbook. He also explained that a writer called Hermann Alexander von Berlepsch (c. 1814 - 1883) was planning to

publish an English-language translation. Since this would threaten the market for Baedeker's own French-language guide, he plans to go ahead with his

own translation:

"Si [...] Berlepsch publie une édition anglaise de son livre, ce sera à lui que le public anglais, donnera alors la préférence, préférant naturellement cette édition anglaise à mon édition francaise. Pour obvier à cet inconvénient, je viens vous demander, monsieur, si vous croyez, qu'une edition anglaise de la Suisse Baedeker soit capable de vous faire assez de tort pour m'engager, en souvenir des relations amicales qui régnèrant toujours entre vous et feu mon père, à ne point entre prendre cette publication. A mon avis, le public qui achète votre "Switzerland" et celui qui se munit du simple guide de feu mon père, forment dans classes très distinctes d'acheteurs. La publication que je projette serait donc hors d'état de faire du tout à votre livre; elle ne pourrait en faire le cas échétant qui[...] Bradshaw et autres publications du m`ème genre; et moi, je serais de cette sorte à même de tenir tète à Berlepsch. Je n'aurais d'ailleurs jamais en l'idée de faire une pareille publication si je n'y étais pour ainsi-dire forcé par les faits mentionnés ci-dessus." (30 Oct. 1862)

It was the Golden Age of Alpinism. In the period between 1854 and 1865, many major Alpine peaks, such as the Wetterhorn and the

Matterhorn, were ascended for the first time. The London Alpine Club was founded in 1857.

Berlepsch wrote Neuesten Reisehandbuch für die Schweiz, as well as the English-language edition Switzwerland and the Principal Parts of Southern

Germany. Berlepsch's Die Alpen in Natur- und Lebensbildern was translated in 1861 into The Alps or Sketches of Life and Nature in the Mountains.

1863:

Baedeker published his 1st English-language edition of Handbook for Switzerland .

No further correspondence between Baedeker and Murray can be found in the Murray-archives.

No doubt relations got soured. In the second edition of Baedeker's (English-language) Handbook for the Rhine, in 1864, Murray's name is no longer

mentioned. Instead, the 1864 edition of Baedeker's Rhine is co-published in London by Williams & Norgate.

1870:

Baedeker adds the phrase "Northern Germany" to his Handbook for the Rhine, thereby explicitly entering into direct competition with Murray's existing

Handbook for Northern Germany.

1871:

Franco-German War

1872:

Fritz Baedeker took over from his brother who suffered from bad health. Ernst dies in 1872. The Baedeker firm relocates to Leipzig.

Baedeker's Rhine is co-published with the American publisher Osgood & Co. The  market for American travellers to Europe had become increasingly

important after the Civil War.

1873:

Northern Germany became a separate title (alongside the Rhine). Sales of Murray's Northern Germany start to slump as a result.

1878:

James Fullarton Muirhead joins the Baedeker firm, and Baedeker started publishing the English-language Handbook for Travellers to London.

siginificantly, the book is co-published not by Murray, which had its own London Guide, but by Dulau and Co. , 37 Soho Square, London. No mention to John

Murray is made. The demand for Baedeker's Handbook for London was no doubt due to the fact that, unlike for instance Murrays' Handbook or Black's Guide,

it was the written in English from the foreigner's point of view. In the Preface, Baedeker writes, the following:

"As several excellent English guide-books to London already existed, the publication of a new work of the same kind may perhaps be deemed somewhat presumptious; but the editor has reason to believe, from numerous communications addressed to him by English-speaking travellers, and particularly Americans, that the present work will be acceptable to many of those already familiar with the distinctive characteristics of 'Baedeker Handbooks'. The English Handbook for London, which corresponds with the sixth German and the fourth French editions, embodies the most recent information, down to the beginning of the present year, obtained in the course of personal visits to the places described, and from the most trustworthy sources." (Preface)

1887:

Findlay Muirhead joins his brother at the Baedeker firm, and the Handbook for Travellers to Great Britain was published, in cooperation with Dulau & Co,

in London. The fact that relations with Murray had cooled drastically is apparent  from the Preface, in which Baedeker recommends the Thorough Guides

published by Messrs. Baddeley and Ward, rather than the Murray Handbooks, "to those in search of more detailed information regarding any particular district."

In the Preface, James Fullarton Muirhead is mentioned as the sole author.

"In response to repeated requests from English and American patrons of 'Baedeker's Handbooks', and in view of the favourable reception accorded to his 'Handbook for London', the Editor now ventures to submit to the public the present volume, treating of England, Scotland, and Wales. The writer is Mr. J.F. Muuirhead, M.A., who has for several years taken part in the preparation of the English editions of the Handbooks, and has personally visited the greater part of the districts described." (Preface)

1925:

Fritz Badeker dies, and is succeeded by his son Hans.

1943:

Baedeker's headquarters in Leipzig, including the archives, are destroyed due to Allied bombardments in WWII.

1948:

Start of a new series of Baedeker guides.

 

Francis Coghlan

A Guide to France (1829, 1830, ...)

A Visit to Paris; or the Stranger's Guide to Every Object in that Gay City (1830)

Guide to St. Petersburg and Moscow: By Hamburg, Lubeck, Travemunde, and by steam-packet across the Baltic to Cronstadt (1835)

New Guide to Paris (1836, 1840)

Guide up the Rhine, from London, by Rotterdam, The Hague, Amsterdam (1835, 1837, 1863)

The Tourist's Companion through the Netherlands up the Rhine, and through Switzerland (1837)

New Guide to Bologne-sur-mer and its Environs (1838)

The Iron Road Book and Railway Companion from London, Birmingham, Manchester, and Liverpool (1838)

Handbook to the Channel Islands (1843)

Handbook for Central Europe (1844, 1845, 2 columns, 460 pages, including Index and Advertiser), later published as Hand-Book for European Tourists (1847)

Hand-Book for European Tourists 1845 (1e editie), 1847(2e editie, including Italy), published in London (H. Hughes), Brussels, Leipsig (by Tauchnitz)

         2 columns, 876 pp, including "A Word to Invalids" about climates, health and disease + a cautionary word regarding the prevention of pirated editions in

         England (with reference to a recent Act of Parliament)

Handbook for Travellers in Italy (1845, 1847, 1857, ...)

Handbook for Northern Italy (1856)

Handbook for Travellers in Switzerland: With routes through Belgium, Holland, and Rhine (1857)

Handbook for Travellers in Southern Italy (1861)

Guide to Paris and Environs (1853, ...)

Miniature Guide to the Rhine (1853, ..)

Illustrated Guide to the Rhine (1863, ... )

The Steam-Packet and Coast Companion, or, General Guide to Gravesend, Herne Bay, Canterbury, Margate, Broadstairs, Ramsgate, Dovor [sic.], Hastings,

            Brighton, ... the Isle of Wight, for the present season (1831)

The Stranger's Guide to London (1834)

A Visit to London, or The Stranger's Guide to the Metropolis (1837)

Ten Days in London & its Environs (1849)

Brighton and its Environs (1839)

Francis Coghlan was a publisher of English-language travel guides for a long period in the first part of the 18th century, from approx. 1825 to approx.1860.

In the posthumously published book "The Students' Quarter" by William Makepeace Thackeray about his residence in Paris in 1839-40,

"the facetious Coghlan", is mentioned for and excellent description of "the good town of Boulogne, where "the author arrived on the boat from London.

His early guide-books preceded Murray's hand-books, but Murray soon took the intitiative, and for the most part Coghlan's and Murray's guides were in

competitiion  with each other. Judging tfrom the Introduction to his Hand-Book for Central Europe, Coghlan had felt restrained from publishing thios book

because Murray had already published many guides on Europe. However, he began to attack Murray for publishing too many unnecassary details,

and thereby burdening the traveller to Europe with too much impractical information. By 1844, Murray had published 8 guides to Europe, which would cost

the traveller not only a lot of money for purchasing the guides, but also for transporting them. Coghlan published the Hand-Book for Central Europe,

or Guide for Tourists through Belgium, Holland, the Rhine, Germany, Switzerland, and France, Including a Full Description of Paris, the Channel Islands,

the Fashionable Continental Spa's, etc. in 1844, and in the Introduction to his Hand-Book, under the heading of "luggage", Coghlan writes that taking

too much luggage is "inconvenient, troublesome, and very expensive: on the Belgian railroads, every pound of luggage is charged for" (p. xxvii).

He recommends travellers to take Coghlan's guide with them: because "an extra box for seven or eight volumes of guide books may now be dispensed with,

as this volume will be sufficient (it is hoped) for any reasonable traveller" (p. xxviii)

In the Advertiser at the back of Coghlan's Central Europe, a number of  "opinions of the press" are quoted. One review, from The Examiner, reads as follows:

"Mr. Coghlan was, we believe one of the earliest writers of continental 'Guides ', at a time when Mr. Murray's 'Hand Books' were unknown. The book before us is compressed from several of his former works (...). A great deal of information is put into the compass of one pocket volume, and the book cannot be otherwise than useful to travellers. A new map of Europe, with all the railways, both open and proposed, is a valuable addition to it. "

The Advertiser also includes a calculation of the savings a traveller to Europe might make by only buying Coghlan's one volume at £1 and 2 shillings ,

instead of investing in several seperate ones, such as Murray's Northern Germany (retail price 12 shillings), Southern Germany (10 shillings),

Switzerland (10 s.), France (12 s.), Northern Italy (12.s.), and Central Italy (15 s.), plus Starkie's Southern Italy (15 s.), Galignani's Paris (10 s.), and

Inglise's Jersey and Guernsey (12 s.), and calculates that: "Persons visiting the Continent may save four pounds, six shillings, and sixpence, by purchasing

Coghlan's Continental Guide Books".

The first edition of Coghlan's Hand-Book for Central Europe was a comprehensive handbook to the whole of "Central Europe", containing the essential

information to only the pricipal tourist destinations, including Paris. An edition which included Italy was published in 1845 and 1847 under a different title:

Hand-Book for European Tourists, etc.

In the Preface to the 1845 edition, Coghlan attacked Murray for his inaccuracies, and accused him of plagiarism rearding the system he had used for

his description of the Rhine:

"I take credit to myself for originating and carrying out in the first edition of my "Guide up the Rhine", published in 1835, the plan of describing that river

from the sea to its source. Mr Murray adopted it without acknowledgement."  (Praface, p. LIX)

In his second edition (1847), Coghlan accuses Murray of plagiarism in his second edition of the Hand-Book for Northern Italy (see below).

in the same year, Ernst Baedeker refers to Coghlan as John Murray's "Gegner" (in a letter to Murray dated 24 Sept. 1847).

Coghlan also refers to his predecessor Mariana Starke or, as he would later call her, "Mary Anne Starke", on p. 546 of the 1845 edition, when he describes Lodi,

the place of her death, and "Madame Starke", when he describes Sorrento, where she had a house (p. 840). She was the author of the only English

travel guide book about Italy so far but criticises the "want of a system of arrangement, and the very incorrect details, in Madame Starke's work".

Coghlan also criticises the first edition of Murray's Hand-Book to Northern Italy (1843), that had recently appeared (written by Sir Francis Plagrave,

assisted by Mrs. Col. S______d": "whatever may be its merits as an historical compilation from the works of our best authors, as a Guide Book for strangers in a

foreign land, it is either faulty or deficient". Coghlan points out various errors in Murray's descriptions of Northern Italy and Central Italy (1843).

Regarding Murray's descriptions, Coghlan mentions several instances of errors (pp. 475, 505, 559, 579, 583, 588, 597, 598), and with regard to the Royal Hotel

in Milan (Albergo Reale) he writes:
"Mr. Murray, in speaking of this hotel, admits that it is highly spoken of as one of the best in Italy, but very extravagant. Having experienced, as every one else must

have done, the inaccuracy of the information given respecting hotels in other places, I was induced at once to visit this house. (...)

The proprietors, Messrs Casnedi and Pedroli, pay the greatest personal attention to thier guests; and they have, no doubt, been much and undeservedly injured."

(p. 500) In one footnote, he comments on a quotation taken from Murray (about Italian men, women, etc.) in the following venomous way:

"Murray, with that bad taste and illiberality which pervade all his Hand-books, has inserted this ill-natured and unjust quotation" (p. 486)

In 1845 Murray's hand-book to Southern Italy had not been published yet, so the chapter on Southern Italy in Coghlan's Hand-Book (1845) precedes

Murray's Hand-Book of Southern Italy (1853!).

The contents of Coghlan's 1st edition of the Handbook for European Tourists (1845) is as follows:

- Preface, Introduction, Table of Expenses (52 pages)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part I, Holland (pp. 1-27)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part II, Belgium (pp. 30-82)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part III, Prussia (pp. 83-228)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part IV, Switzerland (pp. 229-334)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part V, France (pp. 335-414)

- Hand-Book for Central Europe, or Guide-Book for Travellers, Part VI, Channel Islands (pp. 415-428)

- Hand-Book for Italy, or Guide-Book for Travellers, Part VI (sic!), Northern Italy (pp. 429-629)

- Hand-Book for Italy, or Guide-Book for Travellers, Part VII, Central Italy (pp. 630-741)

- Hand-Book for Italy, or Guide-Book for Travellers, Part VIII, Southern Italy (pp. 742-858)

- Caution to Travellers  (1 page, regarding a recent Act of Parliament against 'foreign pirated editions")

- List of Duties in London, for goods taken from the Continent, (2 pages)

- Routes (2 pp.)

- Index to Central Europe (12 pages)

- Index to Italy (12 pp)

- The Central Europe Advertiser (33 pp.)

- Opinions of the Press (1 page)

Coghlan's handbook had a blue cover, which would gradually change to "black" due to the kind of dye that was used (Murray's early red hand-books would

similarly turn into brown!). In the Preface to the 1845 edition, Coghlan refers to the colour of his Hand-book by comparing it with the "blue pill" that was used 

as a cure against the "scarlet fever"(i.e. malaria, or Murray's "Red Hand-books"): "although  this BLUE PILL cannot be expected to effect a radical cure,

compounded (I mean compiled) and printyed in the short space of one month, yet it is hoped that the traveller in Italy will find by taking even the first dose (i.e. edition)

considerable relief will follow."

In the Preface to the 1847 edition, Coghlan wrote:

"In the years 1838, 1839, 1840, when the hand-books of Mr. Murray appeared in such rapid succession, embracing most parts of the Continent, and anticipating by announcement every corner of Europe; and throwing net works not only over those spots little frequented by English travellers, but scarcely ever visited; I thought it unnecessary to republish any of my original works; but the editions in 1842-43 have so overloaded the tourist that he cries out with some appearance of reason, 'hold hard there!' What, three handbooks for Italy, two for Germany, one for France, (not including Paris) and one for Switzerland, making in all eight volumes of goodly size for a continental tour! The Handbook for CENTRAL EUROPE is compiled for the use of those who do not require a travelling library, but such as merely pass through a country by the high ways, avoiding the pass-ways, and stopping only at the most attractive places."

In the 1847 edition Coghlan complains about the second edition of Murray's Hand-book of Northern Italy he wrote:

"The writer of the Second edition of Northern Italy, however, has in  most places adopted the characters of the various hotels from my first edition, Oh, fie! Mr. Murray!

to take hints from Coghlan, when you so liberally pay your collectors'" .

Francis Coghlan did not manage to keep his work updated and republished in as many subsequent editons as Murray did (also refer to Baedeker's letter to Murray

in 1847). In 1847 Karl Baedeker wrote to Murray that he had retained the upper hand in his competition with adversaries such as Coghlan ("Das Ihr Gegner Coghlan

wegen schulden aus Belgien flüchtig geworden ist, werden Sie wissen").

Among the booksellers where his Hand-Book could be purchased at the time, he lists Molini in Florence, Galignani in Paris, and B. Tauchnitz in Leipsig.

Guides to Britain & Guides to London (zie afbeeldingen)

Shilling Guides, second half of 19th century (vergelijk "Dubbeltjes-Gids" in Nederland)

Short-distance destinations such as Broadstairs, Margate, Ramsgate (from London), or Blackpool (from Liverpool) were among the first to become popular

with a wider public, including lower-middle class inhabitants of towns and cities who wanted to leave the hot, crowded and unhealthy cities on a Sunday

or a (summer) holiday and go on a short excursion (day-trip). Longer-distance destinations used to be the exclusive domain of aristocrats.

For example Brighton in the late 18th and early 19th century. These people had the time and money to have their own carriages needed for travelling there,

or to stay at a hotel or permanent residence there. In the early part of the 19th century, they were joined by upper-middle class people, who had acquired

this status in the course of the Industrial Revolution and also had the money, and time, to escape from the increasingly crowded and unhealthy cities

for a few days. In the course of the 19th century century, with the increase of cheaper, faster, and more comfortable railway travel, these more remote

destinations were coming within the reach of a wider group of lower-middle-class people, who had some money and perhaps only their free Sunday

or public holiday to go on a short excursion to a growing number popular destinations in Britain, Ireland, and the Continent (that previously had been

the exclsusive resorts for the moneyed few). Among this new group of excursionists, there was a demand for cheaper and travel guides that only dealt

with a single destination and/or might contain only 100 to 150 pages. The so-called "shiling-guides" would become popular, and remain for sale until the 1960s!

Black's Guide (e.g. "Diamond Edition")

The first "shilling guides" published by A & C Black were published alongside the traditional more expensive "Black-guides". For instance, in the 1870s,

there would be a "shilling-guide" for England, alongside a more elaborate edition costing 10 shilling and 6 pence (10s. 6d.). similarly for Wales (5 shillings)

and Scotland (the 21st edition of the traditional edition cost 8s. 6d. in 1877). There would also be a cheaper edtion of the individual Channel Islands, and

of the Lake District. And shiling guides to the larger cities such as Aberdeen (and Braemar), Edinburgh, Glasgow, Leeds, Manchester (and Salford),

Liverpool, and London that would describe excursions in their immediate "environs". The single destinations covered by the first "shilling guides" included

Alton Towers and Dovedale, Brighton, Buxton, Cheltenham, Harrowgate, Leamington, Moffat Spa, Scarborough and Whitby, Skye, Sutherlandshire,

and Trosachs and Loch Lomond.

John Feltham

Herbert Fry

                                London in 1880 (1890, etc. up to 1918), illustrated by twenty bird's eye views of the principal streets

T. Nelson and Sons

                                 Nelson's Pictorial Guide Book for Tourists (approx 1864, 1871?)

                                 Nelson also published pictorial guide books for tourists to London (e.g. the West End; Crystal Palace Exterior and Grounds), Isle of Wight,  

                                  Edinburgh and its Neighbourhood, Newport, West Cowes, The Falls of the Clyde, Leamington, Matlock and its Neighbourhood, etc.

William Collins , Sons, and Company

                                 Collins' Illustrated Guide to London and Neighbourhood (e.g.1871, 1874, 1875, 1876, 1877, 1883)

                                 including a coloured fold-out clue-map by Bartholomew + engravings

Baddeley Ward ("Thorough Guides"), country and regional guides published from the 1880s until early 20th c.

                                written by M.J.B. Baddeley (Mountford John Byrde Baddeley ) & others, published by Dulau & Co., London

                                bijvoorbeeld: Eastern Counties, Scotland, Devon-Cornwall, Yorkshire, South Hants & Dorset, English lakes, Northe Wales, Peak District

Stanford's Tourist's Guide, county guides published from the late 1870s, in competition with John Murrays' county guides published from 1850

                                Stanford's New London Guide (..., 1860, ....)

Ward Lock's ("Red Guides"), published from 1880 until 1980 (!); eventually there would be 72 titles

Ebenezer Ward & George Lock (wikipedia link) published their travel guides from 1880 (link).

The early editions als mention the names of Tyler and/or Bowden as co-publishers ("Ward, Lock & Tyler", "Ward, Lock, Bowden & Co.", etc.)

In 1861 Ward and Lock published the London Pocket Guide, which would be the forerunner to a series starting in 1880 (with green paper boards)

covering 30 destinations, such as: Abbotsford, Ayr, Bridlington, Brighton, Buxton,Cahnnel Islands, Connemara, County Wicklow, Derby, Dublin,

Edinburgh, Environs of London, Glasgow, Inverness, Isle of Man, Isle of Wight, Kenilworth, Killarney, Leamington, Leeds, Limerick, Liverpool,

Loch Lomond, London,  Matlock, Nottingham, Oban, Redcar, Scarborough, Stratford-upon-Avon, Whitby.

By approx. 1900, the number of destinations had increased to 72, including a number of tourist destinations on the European Continent:

Paris, Switzerland, Rome, Riviera, Holland, and Belgium.

Van de London Guide verschenen 67 edities. In sommige jaren werden meer dan 1 editie gepubliceerd. Niet elke editie lijkt ook werkelijk te zijn gepubliceerd.

Tot 1892 was de omslag groen (harde kaft). In het midden van de jaren-50 kregen de Guides een harde kaft, met geel-rode omslag.

De gidsen werden in het begin ook wel Shilling Guides genoemd. De gids uit 1896 bevatte nog gravures, en de 1898-gids was met foto's geïllustreerd.

Op de eerste stadsplattegronden stonden ook metrolijnen. Vanaf 1920 werd een plattegrond van de Londense metro toegevoegd, volgens het MacDonald

Gill-ontwerp (zie Black's Guide to London van 1920). In 1933 werd die vervangen door het schematische ontwerp van Harry Beck (nu nog in gebruik).

Speciale London Guides:

1900: tunnels under the Thames

1902: "Coronation edition", met  80 zwart-wit foto's, central railway underground map, nieuwe elektrische metrolijnen

1903:  central tube map, new electric railway, Queen Victoria memorial proposed + foto, Great Wheel at Earl's Court + foto

1906:

1908: Franco-British Exhibition, plan of Exhibition, Exhibition Supplement, reference to Entente Cordial uit 1903, 1908 Olympic Games, Olympic Stadium,

marathon route, reference to Olympic Winter Games in October

1911: Coronation pictures, George V, year of last horse-drawn omnibuses, colour map tube railway, public telephones

1919: met Underground Map of the Electric Railways of London, 18-6-1919, uitgave Electric Railway House, Broadway, Westminster, met initialen S.W.,

op achterzijde ook de sportvelden van de 10 belangrijkste voetbalclubs, de 2 cricketvelden, en de vliegvelden waar aan recreatief vleigen kan worden gedaan

(Cricklewood, Hendon, Hounslow)

1935: Silver Jubilee Edition

1953: Coronation edition

De Liverpool Red Guide van 1899-1900 telt meer dan 40 foto's.

     

Henry Morford beschrijft in de Inleiding ("Advertisement") dat het idee voor deze reisgids ontstond naar aanleiding van zijn bezoek aan de Franse Expositie van 1867. Meerdere mensen hadden hem gevraagd een beknopte, en relatief goedkope resigids te schrijven over Europese landen die het meest door Amerikanen werden bezocht: "The 'Short-Trip Guide to Europe' is the result of that often-repeated suggestion, and it has been especially designed to meet that demand. The principal effort has been, to make it rapid, plain and practical - to fit it especially to the needs of the thousands of Americans who visit Europe for very brief periods: absent from home for from six weeks to three or four months - to point out the objects which should be seen first, if all cannot be seen (...)" (p. v) Verderop betuigt Morford zijn erkentelijkheid aan Murray en Baedeker, en hij beveelt Harper's Handbook aan voor hen die over meer reisinformatie over Europa willen beschikken: "(...) while by far the larger proportion of the matter presented is the result of personal observation and diligent inquiry among intelligent travellers known to have gone over routes as yet unvisited by the writer - still there is an obligation owed to Baedeker, to Murray, and other professionals long in the field, and to the cosmopolitan Fetridge, whose "Harper's Hand-Book" is always found vailable by those who tarry long in the Old World, instead of merely running through the best parts of it."  (p. vi) Advertisement to the edition for 1870: "With the isssue of the present edition of the "Short-Trip Guide", the third of the series, the author-compiler, with whom the work had its origin in 1868, becomes sole proprietor, through purchase from the Messrs. Appleton, of all their material, interest and good-will in the enterprise. The purchase has been induced from the anxiety of the author to assume entire control of the circulation as well as the compilation of the work, and from his belief that it could be more energetically managed, through his own exertions, than when comparatively buried among the numerous issues of a great publishing house. (...) Two or three of the new features were added in the edition of 1869, among them being the list of 'European Hotels for American Travellers' , the 'London and Paris Guide,'  and the table of 'Bell-Time at Sea'. In the present issue, all those features continued, an important addition will be found, in a brief but comprehensive list of 'Skeleton Tours in America, for Short-Trip Europeans' (...)" (pp. v, vi) Henry Morford publiceerde in 1867 nog twee boeken: Paris in '67 : Or, the Great Exposition, Its Side-Shows and Excursions Over-Sea: Or, England, France and Scotland as seen by a live American

"Now, right here, we wish to remark we were the first to publish a guide-book of the Pacific Railroad (1869), the first to stake our dollars and time on the venture, since when our imitators have been numerous. The one from St. Louis [i.e. J.L. Tracy, samen met Crofutts voormalige partner, B.D.M. Eaton: Tracy's Guide to the Great West, 1870] - a petty, swindling, advertising dodge - is beneath notice; but that a respectable firm could be found in San Francisco who would not only copy all our little mistakes, plagiarize a great portion of our Guide, and then steal its good name, is more than we can understand. Our first guide was known as the "Great Trans-Continental Railroad Guide" (...); as such, we expended many thousands of dollars advertising it, some of which was in our imitators' paper, and went into their pocket, which looks like a double robbery. We now issue the Guide as "Crofutt's Trans-Continental Tourist Guide". Let us see if they won't go for "Crofutt" next. They will now correct their guides, as we furnish them much original data, and note many late and important changes."

"(...) when great big dead beats, like Appletons of this city [New York], [Appleton's Handbook of American Travel: Western Tour, 1871] employ penny-a-line-ers to sit in their office - never go out of the city - and compile "Guides" and "Books of Travel" by robbing us, and all others who travel and spend their money collecting reliable information - and when the Alta man of San Francisco, steal even the "good name" of our book [J.C. Fergusson bracht de The Alta California, Pacific Coast and Trans-Continental Rail-Road Guide op de markt in 1871.] - to say nothing of such as Rand & McNally [Western Railway Guide: the Travelers' Hand Book ..., 1871] , Gilbert, Eaton, Tracy, and a score of other catch-penny swindles - we begin to think that the race of honorable writers and publishers is nearly run out."

James en Findlay Muirhead waren (tot 1914) de redacteuren van de Engeltalige Baedeker-gidsen (James Muirhead was vanaf 1878 verantwoordelijk voor de Londen-gids, en daarna ook voor de andere Engelstalige gidsen voor Groot-Brittannië, Canada, United States, etc.). James Muirhead was ook de schrijver van The Land of Contrasts: A Briton's View of his American Kin (1898), met daarin een hoofdstuk "Baedekeriana". Door het uitbreken van WO I stopte het dienstverband bij Baedeker (een Duits bedrijf). In 1915 kochten James en Findlay Muirhead de copyrights van de serie resigidsen van de Murray gidsen van Stanford (die ze in 1901 van John Murray IV had gekocht). Ze kochten ook de MacMillan Guides, en haalden daarmee 2 concurrenten uit de markt. Met de Murray-serie werd niets gedaan. Ze waren sinds 1901 behoorlijk gedateerd geraakt (behalve de paar titels die door uitgever Edward Stanford waren herzien). Alleen Murray's Handbook of Travel Talk werd door de broers Muirhead opnieuw uitgegeven, in 1927. Op 31 mei 1918, nog tijdens WO I, verscheen de eerste Blue Guide: Muirhead's London and its Environs (onder redactie van Findlay Muirhead). Het was qua  inhoud helemaal nieuw materiaal, maar de opzet van de Blue Guides was gelijk aan de Baedeker-gidsen. Hoewel met een blauw kaft. De eerste Blue Guide of England verscheen in 1920 (ook onder redactie van Findlay Muirhead). Door een samenwerkingsverband met de Franse uitgever Libraire Hachette (uitgever van de Guides Joanne) verschenen de Engelse titels vervolgens ook in een Franse vertaling als Guides Blue. In 1931 werden de Blue Guides doorverkocht aan de Benn Brothers, waarbij L. Russel Muirhead, zoon van Findlay, hoofdredacteur was van 1934 tot 1963. In 1984 kwam de Blue Guide in handen van Bloomsbury Publishing Plc, en in 2004 van Somerset Books.

Aldor's 1936 On the Continent 1937 In Europe: The Entertaining Travel Annual 1938 In Europe: The Entertaining Travel Annual Fodor's Great Britain and Ireland, 1956 Fodor's Guide to Australia, New Zealand and the South Pacific, 1st ed. 1978 Fodor's Holland, 1960

"Our interpretation of what constitutes inforamtion of interest to travellers in foreign countries is as diifferent from the traditional conception as a soufflé is different from haggis. We have proceeded on the assumption that your thirst for historical knowledge is nothing like so great as your thirst for the beer of Pilsen or the slivovitsa of Belgrade. When travelling with us on the Continent you will not require a foot rule, for we will never call your attention to the size of an ancient monument; on the other hand we will tell you the size of the tip that will earn you a smile from a pretty waitress in Vienna. (...) The main interest and enjoyment of foreign travel lies not only in 'sights', however magnificent these may be, but mainly in contact with peoples whose customs, habits and general outlook are different from your own, and who create that picturesque, quaint, strange, inspiring atmosphere that you seek under foreign skies. Our Travel Annual introduces you to the people of the country you are visiting, and endeavours to show you their human side without, however, forgetting the traveller's human side, his - and her ! - personal requirements in the way of comfort, amusement and general well-being." (pp. ix, x)

In 1948 verscheen Fielding's New Travel Guide to Europe.

1790 (Nieuwe Kaart der VII Verenigde Provinciën)

1830

1833 (na de Belgische onafhankelijkheid)

J.F. Martinet gebruikte in Het Vereenigd Nederland (een populair geschiedenisboek daterend van 1788, met een herdruk in 1790) de "uuren gaans" als

afstandsmaat. Op het bijbehorend landkaartje van de 7 Provinciën wordt de schaal aangegeven in "Hollandsche mylen of Uuren Gaans" . De termen zijn synoniem.

In een latere, zesdelige editie van zijn werk, Het Vaderland en het Vereenigd Nederland van 1830, na de Napoleontische periode, wordt op de grote kaart van de

Nederlanden (nu 17 provincies), een objectievere definitie van het "uuur gaans" gegeven. Het afstandsbalkje in de legenda vermeldt: "Uren gaans van 20 op een

graad". Overigens blijkt uit de tekst van dit boek ook dat het  "uur gaans" niet alleen als lengtemaat maar ook als oppervlaktemaat ("vierkante uuren") werd gebruikt:

"De grootste lengte (van het noorden naar het zuiden) van Drenthe wordt op twaalf uren en de grootste breedte (...) op elf uren berekend. De geheele oppervlakte

van dit landschap wordt op 66 vierkante uren bepaald" (deel 2, p. 180).

Van der Vijver, C.

             Wandelingen in en om Amsterdam, 1829 (€ 75,-)

             met beschrijving van 16 wandelingen, 416 pagina's inclusief index

             met 5 platen (kopergravures) : (1) het Gerechtshof (bij titelblad), (2) Plantage/Middellaan, Nieuwe Stadherberg (bij p.46),

             (3) stadgezicht van Utrechtse zijde (p. 60), (4) stadsgezicht van het Blauwe Hoofd (blz. 109), (5) gezicht op postkantoor / gebouw tot algemeen nut (blz. 225)

Teenstra, M.D.

         Kronijk, of Breedvoerige Tijdrekenkundige Tafel, inzonderheid voor de Provinciën Groningen, Friesland en Drenthe, 2 delen, 1859/1860 (€ 75,-)

                        "Waarin tevens voorkomt een Chronologisch Overzicht van de Vaderlandsche Geschiedenis",

                        1e deel 1859, 354 pp. + Bijlage van 116 pp. (statistische gegevens);

                        2e deel 1860, 404 pp. + bijlage met "drukfeilen"

 

Inhoud: Woord Vooraf, Het Gooi, Haarlem e.o,  Heiden en Bosschen (Gelderland), van Utrecht naar Maarsbergen, Firesland, Nijmegen e.o., Limburg, Brabant, Zeeland, Arnhem e.o., Zutfen e.o, Deventer e.o., In Den Achterhoek, Den Haag e.o., In het Groningerland, In het Land der Hunebedden (Drenthe), Wijk bij Duurstede e.o., Zwolle e.o, Een Woord tot Slot, Alphabetisch Register Citaat m.b.t. Assen e.o. (p. 248): "De reis naar Assen is lang en duur - wij nemen ook ditmaal Amsterdam als punt van uitgang aan - (...). Voorts, - een enkele snorwagen moge rijden op een of ander dorp, maar voor 't overige is de reiziger in Drenthe verplicht zich zelven te redden. Hij heeft de keus tusschen het huren van een rijtuig of 't gebruik van de vervoermiddelen, die de natuur hem schonk, tenzij het rijwiel hem voere over de grintwegen door de onafzienbare heiden. In de heiden zelve, op het smalle, ongelijke voetpad, in het rulle zandspoor, zal het wiel maar zelden te gebruiken zijn."

       Wandelingen door Nederland, 9 delen, 3e druk (€ 150,-), zie link

                  met litho's van P.A. Schipperus

                   1e editie verscheen in 1857 - 1888, 8 delen, resp. uitgegeven in de jaren 1875 (1e deel), 1876, 1878 , 1879, 1880, 1882, 1884 (7e deel)

                                   de aparte "Atlas" met wandelkaartjes werd in 1884 toegevoegd

                                   inclusief de in 1888 toegevoegde "Nieuwe Wandelingen door Nederland met Pen en Potlood ";

                   2e druk 1882-1886, kleiner formaat (13 x 19 cm), met fotografisch herdrukte lithos' door Joh. Enschedé & Zn

                                  8 delen wandelingen gerangschikt per provincie/regio (zonder "Nieuwe Wandelingen")

                   3e druk 1887-1888, de meest complete serie, inclusief het "Supplement" als 9e deel, wat een herdruk is van de "Nieuwe Wandelingen" uit 1888

                                  deel 1: Friesland/Groningen/Drenthe, deel 2: Gelderland/Overijssel, deel 3: Gelderland, deel 4: Utrecht, deel 5: Noord-Holland,

                                 deel 6: Zuid-Holland, deel 7: Zeeland/Noord-Brabant, deel 8: Limburg, deel 9: Supplement 

                   4e druk verscheen in 1894

Nierstrasz, B.

        Gids voor Nederland, uitgave 1918, Hollansche Uitgeversmaatschappij, Amsterdam (€ 28,-), viii+366 pp. + 5 uitslaande kaarten