Waarom de kilo voor geen meter liep
(16 november 2002, © De Volkskrant)
Het is een beproefd recept: voer in een politiek verdeeld gebied nieuwe een heden in om de nationale samenhang te benadrukken. In 1816 werden alle ellen en schepels opeens meters en kilo’s. Net als de euro nu wilde het maar niet wennen.
Op 17 september 1827 stond in Roermond winkelier C. Compans terecht omdat een controleur een ouderwets gewicht in diens zaak had aangetroffen. Sinds 1820 moesten alle handelaren in Nederland rekenen in metrieke maten - zoals onze huidige kilo en meter - maar Compans, een ‘metrieke martelaar’, was ongehoorzaam en gebruikte oude ponden of onsen om de waren in zijn winkel af te wegen. Toen de ijker hem kwam controleren, beweerde hij de oude maat niet meer te gebruiken, maar toch weigerde hij hem mee te geven. Alles bij elkaar kwam het hem op een boete van 12 gulden te staan.
Compans was geen uitzondering. In zijn dissertatie laat historicus Han Maenen zien dat in de 19e eeuw honderden eigenwijze kooplieden, molenaars, bakkers en herbergiers terecht hebben gestaan omdat ze zich niet hielden aan het nieuwe metrieke stelsel. Maandag promoveert hij aan de Katholieke Universiteit Nijmegen op De Invoering van het Metrieke Stelsel in Nederland tussen 1793 en 1880. Aspecten van een beschavingsproces.
Het begon allemaal in Frankrijk. In het revolutiejaar 1789 had aartsbisschop Talleyrand van Autun voorgesteld één nationaal stelsel in te voeren dat alle lokale maten en gewichten moest vervangen. Maenen: "Dat stelsel moest radicaal nieuw zijn, net als de kalender en de tijdrekening di de revolutionairen in Frankrijk invoerden. "Maar bovenal moest het eenheid brengen.
Ook in Nederland was de situatie eind 18e eeuw versnipperd. Iedere stad of regio had zijn eigen el, pond en schepel. Omdat de Republiek ook politiek een lappendeken was, leverde dat nauwelijks problemen op, totdat aan het einde van de 18e eeuw een eenheidsstaat begon te ontstaan. "In zo’n eenheidsstaat moeten bijvoorbeeld de belastingen centraal worden geregeld," zegt Maenen.
Maar het is moeilijk te bepalen hoeveel een boer over zijn grond moet betalen als hij de oppervlakte meet in ‘morgens’: de hoeveelheid land die hij in een ochtend kan bewerken. De grootte daarvan hangt onder meer af van de gewassen die hij verbouwt en de manier waarop hij het land behandelt. En dat verschilde sterk per regio.
Bovendien was het lastig rekenen met het oude systeem dat grotendeels gebaseerd was op machten van twee. In Amsterdam bijvoorbeeld bevatte een mud graan vier schepel, en in een schepel ging 32 kop. En op dat tweetallig systeem bestonden ook nog uitzonderingen: zo bevatte een ton vijf schepel.
"Voor ons is dat allemaal heel verwarrend, omdat wij gewend zijn decimaal te rekenen," zegt Maenen. "Maar deze maten waren in het dagelijks gebruik ontstaan en daarvoor waren ze heel geschikt." De meeste sommen die handelaren moesten maken waren delingen: éénderde mud, een halve el, dat ging makkelijk.
Moeilijker was het voor wetenschappers, die ingewikkeldere berekeningen maakten. Zij drongen aan op een nieuw, tientallig systeem, met een wetenschappelijke grondslag. De basiseenheid, de meter, werd daarom vastgesteld op één veertigmiljoenste van een meridiaan om de aarde. "En niet van de meridiaan over Parijs, zoals de Engelsen vaak beweren," zegt Maenen. "De stichters van het metrieke stelsel gingen ervan uit dat alle meridianen even lang waren. Pas later is gebleken dat dat niet klopt."
Het Engelse vooroordeel heeft alles te maken met het Franse geurtje dat aan het metrieke stelsel hing. Ook in Nederland bestaan daar hardnekkige misverstanden over. Veel Nederlanders denken onterecht dat Napoleon het systeem hier heeft ingevoerd. "Napoleon was tegen," zegt Maenen. "Hij wilde een systeem dat gebaseerd was op de oude maten."
Nadat Napoleon was verdreven, was het Willem I die de nieuwe maten en gewichten verplicht stelde. De koopman-koning verwachtte grote voordelen voor de internationale handel als die niet meer gehinderd zou worden door alle verschillen in maten en gewichten.
Maar handelaren, met name uit Amsterdam, waren niet overtuigd. Omdat die stad lang een centrale positie op de wereldmarkt had ingenomen, werden de Amsterdamse maten ook internationaal veel gebruikt. Toen de Nederlanders overgingen op kilo’s en meters werd de communicatie aanvankelijk alleen maar lastiger.
Koning Willem had dan ook nog een andere reden om het nieuwe systeem in te voeren, en dat was zijn streven naar een eenheidsstaat. De meeste inwoners van Nederland voelden zich in de vroege 19de eeuw vooral verbonden met hun dorp, stad of regio, en nauwelijks met hun land. Willem I probeerde die mentaliteit te veranderen, en de invoering van de eenduidige maten en gewichten was een stap in die richting.
Maar voor veel Nederlanders was die stap al te groot, zo blijkt bijvoorbeeld uit een uitspraak van winkelier J.A. Knoppert voor de rechtbank in Arnhem. Op 4 januari 1825 klaagde hij dat het nieuwe stelsel zijn zaak te gronde had gericht. "Hij moest zich aan de nieuwe maten houden, en dat kostte hem klanten," legt Maenen uit. "Die gingen waarschijnlijk naar de concurrent, die nog wel stiekem de oude maten gebruikte. De klanten vonden het moeilijk om in een tientallig stelsel te rekenen."
Voor Europeanen in 2002 klinkt het bekend in de oren: een van boven opgelegde verandering waar een groot deel van de bevolking niet aan kan wennen. Dat lijkt op de invoering van de euro. Maar Maenen ziet vooral verschillen. "De invoering van de euro gaat ongelooflijk veel sneller. Het heeft meer dan honderd jaar geduurd voordat iedereen zich aan het metrieke stelsel hield." Tot aan de Tweede Wereldoorlog werd stof op markten nog langs de arm gemeten, met de ouderwetse el.
De invoering van de euro is anders aangepakt, blijkt bijvoorbeeld uit rekenboeken voor de basisschool. Die zijn nu allemaal europroof, terwijl de omschakeling in de 19de eeuw veel langer duurde. In 1829, negen jaar na de invoering van het metrieke stelsel, verscheen nog een rekenboekje waarin alleen de oude maten en gewichten voorkwamen.
Maar er is ook een meer praktische reden voor het relatieve succes van
de euro, denkt Maenen. "De gulden is snel uit de roulatie genomen.
Daardoor kon niemand ontkomen aan de euro. Het heeft geen zin meer om
met guldens te werken, want ze bestaan niet meer." Dat veel Europeanen
nog terug kunnen rekenen naar hun oude munt komt volgens Maenen door
de prijsverhogingen na januari 2002. "Anders was iedereen al lang
gewend."
Why the kilo did not carry any weight
(November 16, 2002, © De Volkskrant)
It is a well-tested formula: the introduction of new standard units in a politically divided area in order to underline national cohesion. In 1816, all yards and bushels suddenly became meters and kilos. Just like the euro now, people just wouldn’t get used to it.
In Roermond, on September 17, 1827, the storekeeper C. Compans was tried in court because an inspector had found an outdated weight in that person’s store. Since 1820, all Dutch traders had had to calculate in metric measures - such as our present-day kilo and meter - but Compans, a ‘metric martyr’, was disobedient and used old pounds or ounces for weighing the products in his store. When the inspector of weights and measures came to inspect him, he claimed not to be using the old measure any more but nevertheless refused to hand it over. All in all, he incurred a fine of 12 guilders.
Compans was no exception. In his doctoral thesis, the historian Han Maenen shows that, in the 19th century, hundreds of self-willed merchants, bakers and innkeepers were tried in court because they did not adhere to the new metric system. On Monday, he will receive his doctorate at the Roman Catholic University of Nijmegen with a thesis called The Introduction of the Metric System in the Netherlands between 1793 and 1880. Aspects of a Civilization Process.
It all started in France. In the year of the Revolution 1789, Archbishop Talleyrand of Autun had proposed the introduction of one national system to replace all local weights and measures. Maenen: "That system had to be radically new, like the calendar and time measurement introduced by the French revolutionaries." But above all, it had to bring unity.
In the Netherlands, too, the situation was fragmented at the end of the 18th century. Each town or region had its own yard, pound and bushel. Since the Republic was a political patchwork as well, it hardly gave any problems until a unitary state came into existence at the end of the 18th century. "In such a unitary state, central arrangements have to be made regarding taxes, for instance," says Maenen.
But it is hard to determine how much a farmer has to pay with respect to his land if he measures the surface area in morgens: the area of land he is able to cultivate in one morning. Its size will depend on, among other things, the crops he is cultivating and the way in which he tends the land. And this would vary greatly for each region.
Moreover, calculating was awkward in the old system, which was largely based on powers of two. In Amsterdam, for instance, a sack of grain contained four bushels, and 32 cups went into a bushel. And even to that binary system, there were exceptions: for instance, a ton contained five bushels.
"To us, all this is very confusing, because we are used to calculating decimally," says Maenen. "But these measures had resulted from day-to-day habits and, therefore, were very suitable." Most of the sums that traders had to do were divisions: one third of a sack, half a yard, all this was easy.
More difficulty was experienced by scientists, who had to do more complex calculations. They urged for a new, decimal system, on a scientific basis. Hence, the basic unit, the meter, was set at one forty-millionth of one of the meridians around the earth. "Not of the meridian that went through Paris, as the English often claim," says Maenen. "The founders of the metric systems assumed that all meridians were equally long. Only later it emerged that this is not true."
The English prejudice is all due to the whiff of French that surrounded the metric system. In the Netherlands, too, there are persistent misunderstandings in this respect. Many Dutch people wrongly think that Napoleon introduced the system here. "Napoleon was against it," says Maenen. "He wanted a system based on the old measures."
After Napoleon had been ousted, it was William I who made the new weights and measures statutory. The merchant-king anticipated great benefits for international trade if they were no longer hindered by all the differences in weights and measures.
Yet, traders, particularly those from Amsterdam, were not convinced. Since that city had long held a central position on the world market, Amsterdam measures had come to be widely used internationally as well. When the Dutch made the transition to kilos and meters, communication initially became only more awkward.
King William, then, also had another reason for introducing the new system, which was his pursuit of a unitary state. Most inhabitants of the Netherlands in the early 19th century felt mainly concerned with their village, town or region, and hardly at all with their country. William I tried to change that mentality, and the introduction of uniform weights and measures was a step in that direction.
But to many Dutch people, even that was too big a step, as is shown in a remark by storekeeper J.A. Knoppert before the court of justice in Arnhem. On January 4, 1825, he complained that the new system had ruined his business. "He had to stick to the new measures, by which he lost customers," explains Maenen. They probably went to his competitors, who clandestinely kept using the old measures. The customers had trouble calculating in the decimal system.
For Europeans in 2002, it will sound familiar: a change imposed top down which the population cannot get used to. It resembles the introduction of the euro. But Maenen mainly sees differences. "The introduction of the euro is going at an incredible speed. It took over a hundred years before everybody stuck to the metric system." Until the Second World War, fabrics on the market were still measured along the length of an arm, by means of an old-fashioned yardstick.
The introduction of the euro has been done differently, as is shown in, for instance, the arithmetic books for primary schools. They are all euro-proof now, whereas the 19th-century transition took much longer. In 1829, nine years after the introduction of the metric system, an arithmetic booklet was published in which only the old weights and measures were used.
But there is also a more practical reason for the relative success
of the euro, thinks Maenen. "The guilder has been taken out of
circulation quickly. Hence, there was no escaping from the euro. It
is no use any longer to be working with guilders, for they don’t
exist any more." The fact that many Europeans are still calculating
back to their old currency is due to the price rises after January
2002, according to Maenen. "Otherwise, everybody would have long
been used to it."
