Toename langgestraften vraagt om debat
(16 januari 2006 , © De Volkskrant)
Rechtbanken veroordeelden een recordaantal daders het afgelopen jaar tot een levenslange gevangenisstraf. In 2005 gebeurde dat zeven keer. In 2002 – het voormalige recordjaar – waren dat er nog vijf. Dit blijkt uit de jaarlijkse straf-toptien van de Volkskrant. [Tussen 1945 en 1981 werden slechts twee mensen veroordeeld tot levenslang. Tussen 1982 en 1991 waren dat er drie.]
Door de sterke toename van het aantal levenslang gestraften in Nederland is het noodzakelijk opnieuw te kijken naar de zwaarste straf die het strafrecht kent, zeggen specialisten in het detentierecht. Een aantal van hen is voorstander van rechterlijke toetsing na het verstrijken van bijvoorbeeld twintig jaar van de levenslange straf.
De rechter moet dan beoordelen of de maatschappij dan nog steeds tegen de tot levenslang veroordeelde moet worden beschermd. Als de rechter besluit dat de straf moet voortduren, moet na het verstrijken van een x-aantal jaar opnieuw een toetsing plaatsvinden, vinden zij.
Strafrechtwetenschapper Miranda Boone, bestuurslid van de Vereniging voor Penitentiair Recht en Penologie en voorzitter van de redactie van het tijdschrift Proces, is groot voorstander van het regelmatig toetsen van de levenslange gevangenisstraf. Boone: ‘de huidige roep om hogere straffen heeft minder te maken met vergelding van het misdrijf dan met beveiliging van de samenleving. Valt van de veroordeelde geen gevaar meer te duchten, dan zou een rechter kunnen beslissen hem in vrijheid te stellen.
Levenslang is in Nederland ook echt levenslang. Alleen gratie of de doodstraf kan de straf doen beëindigen. Gratie is sinds 1945 slechts twee keer verleend. In beide gevallen ging het om bejaarde, ernstig zieke gedetineerden, die tientallen jaren hadden vastgezeten. Kort na hun vrijlating overleden zij.
Boone trekt een parallel met de tbs-regeling. ‘Zelfs de gevangenhouding van onverbeterlijk geachte tbs’ers wordt periodiek getoetst door een rechter. Het verschil van zo’n tbs’er met veel levenslang gestraften is vaak klein. Die kennen meestal een vergelijkbare psychiatrische problematiek. Ook de gepleegde delicten tonen vaak overeenkomst.’
Rond het jaar 2000 begon de grote groei van het aantal ‘levenslangers’. Op dit moment zitten dertig mensen levenslang vast, onder wie één vrouw. Van achttien van hen is de straf onherroepelijk geworden. Twaalf zijn nog bezig met enige vorm van hoger beroep.
Universitair docente Miranda Boone uit Utrecht bepleitte acht maanden geleden in het Nederlands Tijdschrift voor de Mensenrechten aansluiting bij het Britse systeem van levenslang. Het eerste deel van de straf (wat haar betreft zo’n twintig jaar) is bedoeld voor vergelding van het misdrijf en afschrikking van mensen die een vergelijkbare wandaad overwegen. Het overige deel is alleen bedoeld om de maatschappij tegen de gestrafte te beschermen. Oordeelt een rechter dat van een gestrafte waarschijnlijk geen kwaad meer valt te verwachten, dan kan hij deze vrijlaten. Ook de ontwikkelingen in Europa en de Europese rechtspraak zouden wat Boone betreft in Nederland moeten leiden tot herziening van de bepalingen rond levenslang.
Sinds 1 januari is het mogelijk geworden om mensen tot maximaal dertig jaar te veroordelen. Daarvoor was de langst mogelijke tijdelijke gevangenisstraf twintig jaar. In de praktijk kwam dat neer op ruim dertien jaar zitten. Het verschil met levenslang (het ‘strafgat’) was zo voor rechters wel erg groot geworden. Sommigen vermoeden dat de introductie van de dertigjarige celstraf (twintig jaar zitten) zal zorgen voor een afname van het aantal levenslangen.
De groei van het aantal maximaal gestraften wordt doorgaans verklaard uit de toegenomen ernst van de misdrijven en een hardere opstelling van de maatschappij op het gebied van vergelding van de misdrijven.
[translation due soon]
