Marten Toonder (1912-2005)
(28 juli 2005, © De Volkskrant)
"Hij heeft onze taal zo verschrikkelijk verrijkt. Pak de Dikke van Dale maar", zegt Jan Wolkers. "Zoveel geestige uitdrukkingen. We hebben het toch vaak gezegd: Toonder had de PC Hooftprijs moeten krijgen."
Het kan niet meer. Marten Toonder is dood. De schepper van Heer Bommel en Tom Poes werd 93 jaar. Hij overleed woensdag in het Rosa Spierhuis. "Rustig en snel", zegt Dick Matena, die van leerling tot vriend werd. "Hij is meer dan een striptekenaar. Hij is de maatstaaf, zoals hij deed zou het moeten. Dat blijft het ideaal."
Toonder heeft 45 jaar getekend en geschreven. Toen hij in 1985 Heer Bommel liet trouwen met buurvrouw Doddeltje en stopte met zijn strips, had dat nauwelijks invloed op de bewondering. Toonder zelf kon nog tot op het laatst oprecht verbaasd reageren als weer een herdruk probleemloos de boeken toptien bereikte.
De creatie van Toonder is ettelijke malen groter dan de schepper zelf, zegt Matena. Wat hij bedoelt is dat Bommel thuishoort in het rijtje van Nederlandse mythen, sagen en legenden. Hij wenst de heer van stand alleen te vergelijken met internationale figuren als Don Quichotte of de personages die Charles Dickens schiep. "Zijn werk is uniek. Een keer in de honderd jaar wordt er zo iemand als hij geboren."
Matena tekende De Avonden van Gerard Reve. Hij herschept nu Kort Amerikaans van Wolkers in een beeldverhaal. Maar hoe prachtig hij Toonders stijl ook vindt,"een van de mooiste in de hele wereld", hij moet erkennen dat de illustrator van weleer vooral de geschiedenis in zal gaan als literator. "De mensen zijn meer verslingerd aan de schrijver dan de tekenaar.
Toonder was de schepper van woorden als denkraam, minkukel, bovenbazen. "Van zoveel zinnen en figuren die spreekwoordelijk zijn geworden", zegt Wolkers.
"Dickerdack", noemde wijlen Pim Fortuyn ooit Rotterdams burgemeester Ivo Opstelten naar de burgemeester van Rommeldam, het stadje dat op het vooroologse Rotterdam leek en waarin Bommel leefde. Dries van Agt spiegelde zich aan markies de Cantecler. Het gekke is, constanteerde Manuel Kneepkens, Rotterdams politicus en bovenal Bommel-fan, dat de Rotterdamse notabelen steeds meer zijn gaan lijken op de stripfiguren. Kneepkens was één van de initiatiefnemers van het monument dat in 2001 in Rotterdam werd onthuld. Kneepkens was er gisteravond, ter nagedachtenis aan Toonder.
Er lag een brief bij het monument. Er stond geschreven: "Dank aan Marten Toonder. Als u begrijpt wat ik bedoel."
Marten Toonder (1912-2005)
(July 28, 2005, © De Volkskrant)
"He has enriched our language so tremendously. Just take your Dikke van Dale [i.e. the standard dictionary of the Dutch language], says Jan Wolkers. "So many witty expressions. To be sure, we have often said: Toonder should have had the PC Hooft Prize."
It is no longer possible. Marten Toonder has died. The creator of Heer Bommel and Tom Poes reached the age of 93. He died in Rosa Spierhuis [i.e. a care home for retired artists]. "Peacefully and quickly," says Dick Matena, who turned from apprentice into friend. "He is more than a cartoonist. He is the standard; the way he did it is the way it should be. That remains the ideal."
Toonder has drawn cartoons and written stories for 45 years. When he had Heer Bommel marry his neighbour Doddeltje and stopped making cartoons, it hardly affected the admiration. Until the end, Toonder could be sincerely surprised when another reprinted edition effortlessly reached the books top-ten.
Toonder's creation is many times bigger than the creator himself, says Matena. What he means is that Bommel belongs to the canon of Dutch myths, lores and legends. He chooses to place the worthy gentleman on a par only with international figures such as Don Quichotte or the characters created by Charles Dickens. "His work is unique. A person like him is born once every hundred years."
Matena drew a cartoon from a story De Avonden by Gerard Reve. He is now recreating Kort Amerikaans by Jan Wolkers into a cartoon strip. Yet, however wonderful he thinks Toonder's style is, "one of the finest in the world", he must admit that the illustrator of yore will be remembered in history mainly as a man of letters. "People are fonder of the writer than of the cartoonist."
Toonder was the creator of words like denkraam [= brainpower], minkukel [= a twit], bovenbazen [= top bosses]. Of so many sentences and characters that have become proverbial," says Wolkers.
'Dickerdack", is how the late Pim Fortuyn once called the burgomaster of Rotterdam, Ivo Opstelten, after the burgomaster of Rommeldam, the town resembling pre-war Rotterdam and where Bommel lived. Dries van Agt [i.e. a former Dutch Prime Minister] compared himself to Marquis de Cantecler. The funny thing is, observed Manuel Kneepkens, a Rotterdam politician and above all a Bommel fan, that the Rotterdam dignitaries have more and more come to resemble the cartoon characters. Kneepkens was one of the initiators of the monument that was unveiled in Rotterdam in 2001. Kneepkens was there last night, commemorating Toonder.
There was a letter at the foot of the monument. It read: "Thank you Marten Toonder. Als u begrijpt wat ik bedoel ' [i.e. If you know what I mean]."
