Emigratie uit Nederland
(21 juni 2002, © HP/De Tijd)
In een schoolgebouwtje in een Culemborg's landschap - stamboekvee, rijksweg, carpoolplaats - staan twintig mensen op van hun stoel voor het Canadees volkslied. Ze kijken er plechtig bij. De tekst kennen ze nog niet, maar daar gaat verandering in komen. De meesten van hen zullen binnen enkele maanden hun baan opzeggen, hun huis verkopen, hun huisraad in een container over de oceaan verschepen. Landed immigrants zullen ze heten. Vandaag, op de vestigingscursus van emigratieconsulent Buysse, zijn er geen twijfelaars meer. Het besluit is genomen, de procedure bijna afgerond. Bye, bye, Nederland, aldus een geprojecteerde dia in het klaslokaal. Diashow, volkslied, informatiemap, koffie met krentenbollen - je krijgt het er allemaal bij, als je emigreert met Buysse.
"Sommige mensen zullen laaiend enthousiast zijn dat je emigreert, anderen verklaren je voor gek," begint Frans Buysse, oprichter van Buysse Immigration Consultancy. De landverhuizers lachen instemmend. Lat ze maar praten, vindt een echtpaar uit Eindhoven. "Dan vragen ze: wat is er nou mis met Nederland? Terwijl dat toch duidelijk is. We willen een toekomst voor onze kinderen, en hier is het te vol." Daar is iedereen het over eens. "Veel te druk," zegt een onderwijzer uit Kootwijkerbroek. "Het wordt benauwd in Nederland," zegt Marc uit Blaricum. "Overvol," vinden Lucien en Sonja uit Beek en Donk. Alleen de vier broers uit Kesteren noemen een ander argument om weg te trekken: "Onze vader is dominee en wij gaan met hem mee."
steeds meer emigranten
Volgens het CBS emigreren elk jaar zo'n tachtigduizend Nederlanders, en het worden er alleen maar meer. Soms verhuizen ze omdat het leven ze hier onmogelijk wordt gemaakt. Zo zijn er de afgelopen vijf jaar twintig procent meer boeren vertrokken dan voorheen. Emigraria, de jaarlijkse emigratiebeurs voor boeren in Zwolle, trok vorig jaar vierduizend bezoekers. Het is geen lekker boeren meer in Nederland. Maar er zijn nog genoeg andere redenen te bedenken om te emigreren. Want is Nederland nog wel zo'n leuk land om in te wonen? De filereiziger heeft zijn twijfels. En de natuurliefhebber, of het gezin met schoolgaande kinderen. Aan de borreltafel wordt het gemopper besloten met en dreigement: "Het moet niet veel gekker worden, anders ben ik weg."
Maar daar blijft het meestal bij. "Van alle ontevreden mensen is er maar een handvol die daadwerkelijk emigreert," zegt Frans Buysse. Wel ziet hij zijn klantenkring ieder jaar groeien, en het aantal gegadigden heeft de laatste maanden al helemaal een vlucht genomen. "Wij merken heel duidelijk dat er steeds meer mensen weg willen uit Nederland," zegt Buysse. "Het afgelopen half jaar kregen we zeker vijftien procent meer geïnteresseerden dan normaal. Dat komt misschien doordat het een woelig jaar is geweest. In ieder geval zeggen velen dat ze zich hier niet meer thuis voelen."
Marc uit Blaricum wil niet negatief praten over Nederland, hij heeft prima gewoond in Het Gooi. Maar toch. "Het is beangstigend om te zien hoe het steeds drukker wordt. Zelfs in Blaricum komt er ieder jaar en kilometer file bij. Door die overbevolking is iedereen heel gejaagd." Marc (37) en zijn vrouw Orejona (28) wonen nu nog tussen de gepakte dozen, maar de container is besteld. Twee augustus vertrekken ze naar British Columbia , een provincie aan de westkust van Canada. Met de kinderen. Nog een reden om te vertrekken. Orejona: "In Canada bouwen kinderen nog hutten. Daar trekken de mensen de natuur in, ze nemen rust. In Nederland is alles gericht op geld uitgeven. Dat de meubelboulevard een favoriete vrijetijdsbesteding is zegt wel wat. Zo wil ik mijn kinderen niet opvoeden." Marc: "Het gekke is dat je er zelf ook in meegaat. Je kunt je er niet aan onttrekken, net als in een mierennest. Iedereen is veel te gejaagd, te ambitieus." Orejona denkt niet dat ze spijt krijgen. "En zelfs dan nog; ik krijg liever spijt van iets dat ik gedaan heb dan van iets dat ik gelaten heb."
strengere immigratiewetgeving
Marc is werkzaam bij de televisie, Orejona in de horeca. Ze kregen een visum op basis van hun werkervaring. Dat ging niet vanzelf. De traditionele immigratielanden - Australië, Canada, Nieuw-Zeeland en de VS - hebben hun immigratiewetgeving flink aangescherpt. De miljoen nieuwkomers die deze landen gezamenlijk pre jaar opnemen, moeten wel hun nut opleveren voor de economie. Selectie gebeurt op basis van opleidingsniveau, ondernemerskapitaal, werkervaring. Het is een slopende procedure met veel papierwerk. En dat verwachten veel Nederlanders niet. "Nederlanders denken dat ze overal welkom zijn," zegt Rosita Setz van Buysse Immigration Consultancy. "Als ze geen kans maken, worden sommigen woedend. Dan beginnen ze te tieren dat Nederland altijd maar iedereen toelaat, en hoe onrechtvaardig het wel niet is dat zij niet mogen immigreren in een ander land."
te druk en te veel regels
Lucien (37) en Sonja (33) hebben in ieder geval geluk. Hun visum voor Canada is klaar en het blijkt een boekwerk van A4-formaat dat in het paspoort moet worden vastgeniet. Zodra ze hun huis in Beek en Donk hebben verkocht, kunnen ze vertrekken. Lucien en Sonja zijn vrachtwagenchauffeurs. In Canada zitten ze te springen om chauffeurs die lange afstanden willen rijden, zeggen ze. Het Brabantse paar rijdt al elf jaar op Europa en weet uit ervaring dat ook buiten Nederland de rust ver te zoeken is. "Heel Europa slibt dicht," zegt Lucien. "Vroeger verdienden we op uurbasis, de laatste jaren werken we voor onszelf en dan krijg je van de opdrachtgevers per kilometer betaald. Dat loont de moeite niet meer, met al die files. En die regeltjes, je wordt er gek van. We hebben hier ons eigen huis gebouwd, lagen steeds overhoop met de gemeente." Moesten wel drie verschillende tekeningen inleveren en uiteindelijk konden we bouwen wat zij ons voorschreven." Sonja kan niet wachten om te vertrekken. "Neem nou die euro," zegt ze. "Sinds de euro is het allemaal niet meer te betalen. Wij waren altijd gewend om onderweg ergens een kopje koffie te drinken, een broodje te eten. Dat kunnen we niet meer bolwerken." Lucien: "En al die criminaliteit. Aan de grens heb je altijd die Franse drugskoeriertjes in hun Peugeotjes, op weg naar Rotterdam. Je moet steeds op je hoede zijn. Bovendien krijgen we sinds de grenzen zijn opengegooid te maken met chauffeurs uit het Oostblok. Daar kunnen we niet tegenop concurreren. Het is overal te druk. Ik ben niet tegen vluchtelingen, maar de ruimte houdt ook gewoon een keertje op, dat is toch gewoon zo?" Hij wijst over de koeien naar de rijksweg. "Kijk, dat is nou Nederland. Files. Alleen maar files." Zijn vrouw is opgelucht. "Ik denk dat we op tijd weggaan."
Te veel regeltjes, te veel mensen. Het zijn volgens Frans Buysse de belangrijkste motieven waarom mensen het in Nederland voor gezien houden. "Zelfstandige ondernemers en boeren vertrekken vanwege de bedilzucht en de overregulering, maar het zwaarst weegt de overbevolking. Als je te veel ratten in een ton stopt, vreten ze elkaar op. Mensen begrijpen dat Nederland te dicht bevolkt is om nog quality of life te bieden."
historisch perspectief
Toch is de overbevolking van Nederland niet een emigratiemotief van de laatste jaren. Tweehonderd aspirant-emigranten hadden in 1980 tijdens een onderzoek van het Ministerie van Sociale Zaken dezelfde klachten: Nederland was te vol, er waren te veel buitenlanders, er was te weinig rust en ruimte. Sterker nog, zelfs in de jaren vijftig was een bevolking van tien miljoen het belangrijkste argument voor de grote emigratiegolf. Voor zoveel mensen zou nooit genoeg werk te vinden zijn, zo was de redenering. Alleen al in 1952 verlieten vijftigduizend Nederlanders het land, vooral richting Canada, maar ook naar Australië, Nieuw-Zeeland, de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. Merkwaardig genoeg was er na de Tweede Wereldoorlog nog helemaal geen werkgelegenheidsprobleem. Er werd alleen voor gevreesd. Niet een concrete economische of maatschappelijke aanleiding zette mensen aan tot vertrek, maar een gevoel. Nederland zag de toekomst somber in. De crisis van de jaren dertig zat de mensen nog te vers in het geheugen om de dreiging van een nieuwe werkloosheidsgolf te bagatelliseren. Van overbevolking was nog geen sprake, maar de babyboom beloofde weinig goeds. De Russen stonden nog niet voor de grenzen, maar de blokkade van Berlijn in 1948 rechtvaardigde de angst voor een derde wereldoorlog.
De overheid deelde het onheilsdenken en stimuleerde emigratie. "Emigratie is een zegen voor het volk," zei Willem Drees. Twee organisaties, de Nederlandse Stichting Landverhuizing en de Nederlandse Emigratie Dienst, werden in het leven geroepen om met behulp van propagandafilms en folders mensen aan te sporen het land te verlaten. Hoe minder zielen, hoe meer vreugd. Emigranten kregen subsidies, ongeveer tweeduizend gulden per persoon - een grote druk op de schatkist. Later zouden veel emigranten het gevoel krijgen dat ze eenvoudigweg waren weggestuurd.
De naoorlogse landverhuizer kreeg het niet makkelijk overzee. In tegenstelling tot de huidige emigranten verhuisden ze geen container met huisraad mee, maar een pakket van oer-Hollandse normen en waarden en verstokt verzuilingsdenken. Velen leerden maar moeizaam de Engelse taal en sloten zich op in een knusse Nederlandse diaspora van Oranjeverenigingen, sinterklaasavondjes en supermarkten vol stroopwafels en diepvriesharingen.
Halverwege de jaren vijftig kwam er een einde aan het grote gesomber. De emigratiegolf droogde na de piek van 1952 langzamerhand op. "Het kraaien van de welvaartshaan werd tot in de uithoeken van het land gehoord," beschrijft socioloog Peter Hofstede het gevoel van die tijd. Met het onbehagen verdween de grote volksverhuizing. Maar in 1979, na de tweede oliecrisis, riep Minister Albeda het volk opnieuw op tot emigratie, en weer vanwege de bedreigde werkgelegenheid. Het onderzoek van Sociale zaken uit 1980 laat zien dat andermaal het gebrek aan vertrouwen in de maatschappij aanzette tot emigratie. Ook toen bleek dat mensen niet uit economische nood vertrokken, maar uit pessimisme. Mensen maakten zich zorgen over het milieu, over de toekomst van hun kinderen. Anno 2002 wordt vertrek weer ingegeven door onvrede. Een nieuwe recessie is op handen, we zijn de zestien miljoen gepasseerd, maar vooral: er is erg veel veranderd. Op straat, in de portemonnee, in de politiek. Vervreemding is bedreigend. Volgens het bureau Motivaction voelt 27 procent van de Nederlanders zich hier sinds de moord op Fortuyn minder thuis dan voorheen. Tachtigduizend Nederlanders emigreren omdat ze denken dat ze zich elders meer thuis zullen voelen. Het is de paradox van de emigrant: een mens voelt zich vervreemd van zijn thuis en trekt weg naar een nog vreemder, onbekender land.
wereldburger
Maar het onbekende biedt nog altijd nieuwe hoop. Frank (37) en Yvonne (36) emigreerden vorig jaar uit het Amsterdamse Geuzenveld naar Christchurch in Nieuw-Zeeland en zouden niet weten waar ze heimwee nar zouden moeten hebben. "Amsterdam is Amsterdam niet meer. Wij woonden in een allochtonenwijk, waar de hoofddoekjes uit de ramen hingen en in een onverstaanbare taal naar elkaar schreeuwden. Alsof je in Marokko woonde. Op de markt kon je al geen Nederlands meer spreken. Veel oudere mensen, die al dertig jaar in de buurt woonden, waren weggetrokken; het was hun buurt niet meer. Overal hangjongeren. Elke middenstander kreeg wel eens een steen door de ruit." Frank is zelf opgegroeid in Suriname, met alle leefruimte van dien. In Nederland, begreep hij, kun je maar beter niet aan kinderen beginnen, want op straat spelen kunnen ze niet. Nu, in Nieuw-Zeeland, is Yvonne zwanger. "Nederland wordt echt te vol," zegt Frank. "De mensen vertonen rattengedrag. Op straat wordt je de pas afgesneden, als je per ongeluk tegen iemand oploopt kan je een knal krijgen. Wat er nu in Nederland is gebeurd, met Fortuyn en alles, bevestigde alleen maar onze vermoedens. Veel mensen dachten dat het allemaal wel meeviel, maar wij woonden ertussenin en zagen het gebeuren."Op vakantie in Oostenrijk namen ze het besluit te emigreren. In een McDonald's-restaurant in Innsbruck zagen ze een paar schoolkinderen die hun tas neergooiden om aan de counter te gaan bestellen. Mensen die gewoon hun tas achterlaten, zoiets zie je niet meer in Amsterdam, dachten Frank en Yvonne. Maar het zou niet hebben geholpen om naar Oostenrijk te verhuizen, zegt Frank nu. "Daar komen dezelfde problemen. Heel Europa kampt met buitenlanders en criminaliteit. En rust vind je nergens meer. Een vriend uit Ermelo vroeg waarom we niet bij hem kwamen wonen. Maar als je Ermelo uit rijdt, sta je ook weer in de file." Toch hebben Frank en Yvonne niet alle schepen achter zich verbrand. Hun Nederlandse nationaliteit hebben ze aangehouden. Frank, grafisch ontwerper, voert nog veel opdrachten uit voor Nederland. Hij beseft dat hij het makkelijker heeft dan de Nederlanders die een halve eeuw geleden emigreerden. "We hebben hier oudere Nederlanders ontmoet, die hebben het heel zwaar gehad. Ze spraken de taal niet toen ze kwamen, en moesten alles achterlaten. Wij hebben hier veel meer contact met de plaatselijke bevolking, maken makkelijk vrienden. Daarbij vliegen we zo op en neer en kost een telefoontje met Nederland maar twintig cent per minuut. Wie weet wonen we over tien jaar wel weer ergens anders."
Tegenwoordig is de emigrant meer dan ooit een wereldburger. Aan stroopwafels hoeft hij zijn identiteit niet te ontlenen. Met lage telefoontarieven,webcam en goedkope vliegtickets beweegt hij zich laconiek door tijd en ruimte. Zijn Nederlandse nationaliteit geeft hij liever niet meer op. Zo'n dramatisch gebaar past een levensgenieter niet. En voor de staat is iemand al een emigrant als hij zich uitschrijf uit het bevolkingsregister. Anders dan zijn door armoede getergde voorgangers is de emigrant van nu juist bereid geld en luxe in te leveren voor een stukje Lebensraum. Naast de welvaart van de traditionele immigratieoorden wordt de achterstandsromantiek van een Zuid-Amerikaans derdewereldland of Midden- en Oost-Europa aantrekkelijk gevonden. "We willen leven, niet geleefd worden," zegt Mirella (25) uit Lelystad. In september vertrok ze met haar vriend Peter (28) naar Kroatië. het liefst voorgoed, maar je weet maar nooit, dus de paspoorten leveren ze nog niet in; van het werk hebben ze een half jaar onbetaald verlof opgenomen en de spullen slaan ze zolang op. Zes maanden gaan ze werken als vrijwilliger in een weeshuis om zich te oriënteren op de vestiging voorgoed. Servo-Kroatisch spreekt Mirella nog niet, ze heeft het land maar één keer bezocht, mar ze weet het zeker: het is er beter dan in Nederland. "We hebben voor Kroatië gekozen omdat het een beeldschoon land is en niet zo commercieel als Italië of Frankrijk. We waren Nederland zat, maar wilden ook niet weg uit Europa." Leven om waar het leven voor bedoeld is, dat zoeken Mirella en Peter in Kroatië. Mirella: "We doen allemaal zo moeilijk in Nederland, er wordt steeds op tijd gelet, we jagen maar voort zonder te genieten."
karaktereigenschappen van emigranten
Waarom vertrekken sommigen, terwijl anderen blijven? Wat maakt een mens tot emigrant - ontevredenheid of avonturisme? Professor Karen van Oudenhoven-van der Zee, als psychologe verbonden aan de rijksuniversiteit Groningen, onderzoekt de karaktereigenschappen van emigranten, en in het bijzonder de aanpassingsstrategieën van Friese landverhuizers in de jaren veertig en vijftig. De reünie van deze Friezen in de zomer van 2000 was een extra aanleiding om hun wel en wee te onderzoeken. De Friezen zijn een interessante groep omdat ze in Nederland een hechte gemeenschap vormden met sterke eigen normen en waarden. Van Oudenhoven concludeerde dat vooral persoonlijke eigenschappen de voorwaarde scheppen voor succesvol emigreren. "Ontevredenheid met het vaderland is niet genoeg. Een positieve houding en lef zijn belangrijk om de knoop door te hakken, terwijl mopperaars vaak juist passieve, afwachtende mensen zijn. Emigranten moeten tolerant zijn, vindingrijk, en vooral emotioneel stabiel. Emigratie gebaseerd op nieuwsgierigheid naar het andere land slaagt beter dan emigratie die voortkomt uit ontevredenheid met het thuisland. Het is niet gezond te vertrekken met alleen maar negatieve associaties met het verleden." Belangrijk is ook op welke leeftijd geëmigreerd wordt en of het vrijwillig gebeurt. De Friezinnen, door hun man op sleeptouw genomen, werden vaak verteerd door heimwee, net als de oudere kinderen, die hun pas afgesloten vriendschappen hadden moeten verbreken. "Tieners die emigreren, kunnen vaak blijvende psychische schade oplopen. Omdat ze zich sociaal aan het oriënteren waren toen ze vertrokken, vonden ze het later vaak moeilijk relaties aan te knopen."
Van Oudenhoven vergeleek het welbevinden van de achtergebleven Friezen met dat van de emigranten en kwam tot de conclusie dat emigranten niet zozeer ongelukkiger of ongezonder waren dan thuisblijvers, maar dat ze wel, eenmaal geëmigreerd, ontevredener waren over hun leven in het algemeen. Volgens Van Oudenhoven heeft dat te maken met de ingrijpende beslissing die de landverhuizers hadden moeten maken. "Bij de emigranten bleef hun leven lang in het achterhoofd de onzekerheid knagen of ze wel de juiste keuze hadden gemaakt. Dertig procent wist niet zeker of ze opnieuw zouden emigreren als ze voor de keuze zouden worden gesteld."
remigratie
Van de naoorlogse emigratiegolf keerde uiteindelijk een derde terug naar Nederland. De landverhuizers misten familie en vrienden. Remigratiebureau Davids in Amsterdam begeleidt mensen die, vaak wel na veertig jaar, willen terugkeren. Ieder jaar maken ongeveer vijfhonderd mensen met Davids de overtocht terug. Vaak zijn het vereenzaamde ouderen, die hun kinderen door de lange afstanden in Canada of Australië steeds minder zagen en begrijpen dat de Nederlandse overheid beter voor ze kan zorgen. Maar het onbehagen verdwijnt niet altijd. De eigenaresse van het bureau, Els Davids, vertelt het verhaal van de 72-jarige vrouw die met haar hele huisraad drie keer heen en weer verhuisde tussen Australië en Nederland. "De eerste keer dat ze terugkeerde naar Nederland was ze 62, omdat ze haar zus miste en haar kinderen in Australië haar niet vaak genoeg bezochten. Maar eenmaal in Nederland kreeg ze spijt, haar kinderen beloofden beter voor haar te zorgen, en toen vertrok ze weer. Toen ze in Australië zat kwam daar toch niets van terecht en vroeg ze of wij weer konden helpen bij de remigratie. Ik heb dat gedaan, maar ik heb ook meteen een maatschappelijk werkster ingeschakeld."
twee levens
Een leven lang twijfelen. De emigrant heeft ervoor gekozen zijn verleden abrupt af te sluiten van het heden. Er was het leven daar en er is het leven hier. Het is zelden een bewuste keuze. De breuk moet hij op de koop toe nemen. Of iemand nou uit noodzaak of uit avonturisme is vertrokken, op de bonnefooi of goed voorbereid, vroeg of laat dient de tweedeling zich aan als een voldongen feit. Hij zal het met twee levens moeten stellen. Herman Ganzevoort, hoogleraar geschiedenis aan de universiteit van Calgary, schreef in 1983 dat de emigrant niet alleen moet zoeken nar nieuwe vrienden en ervaringen, maar ook zijn herinneringen moet koesteren. "De succesvolle emigrant is diegene die op de meest effectieve wijze het heden met het verleden weet te verbinden." Geen eenvoudige opgave. Hoe meer de emigrant zijn twee levens blijft vergelijken, des te onverenigbaarder ze blijken. Het is niet alleen heimwee waarmee hij worstelt.
Nostalgie, schrijft Milan Kundera, is niet zozeer de pijn van het verlangen om terug te keren, als wel onwetendheid. "Mijn land is ver weg en ik weet niet wat er gebeurt." Onwetendheid is de titel van Kundera's nieuwste roman. Het gaat over een Tsjechische emigrante, die na twintig jaar terugkeert in Praag. Daar begrijpt ze dat de ongelukkige emigrant een cliché is, een wens in de hoofden van de achterblijvers. De hoofdpersoon was zich nooit bewust geweest van dit ongeluk, totdat ze terugkeerde en merkte dat de achterblijvers geen enkele interesse toonden voor het leven dat zij de afgelopen twintig jaar in Frankrijk had geleid. Dat deel van haar leven bestond niet voor hen, ze ontkenden het. Ook in haar tweede vaderland werd ze met onwetendheid geconfronteerd. De Fransen behandelden haar als het cliché van de lijdende emigrant uit Tsjecho-Slowakije. Zij hoefden daar op hun beurt verder niets van te weten. Maar een mens bestaat bij de gratie van het gekend worden door de ander. Daar staan weinig emigranten bij stil. Mensen vertrekken vooral om de dingen. Van een klein huis naar een groter huis, van regen naar zon, van de polder naar de bergen, van drukte naar de stilte. Maar wat hun nieuwe leven vooral zal beheersen, zijn gevoelens: die van de vreemdeling, het andere volk, de achterblijvers.
In Nieuw-Zeeland, in de gedachten van Frank en Yvonne, is het oude land nog elke dag aanwezig. Nederland doemt op in vergelijkingen. Als Frank zijn oude leven naast zijn nieuwe legt, bevestigt dat meestal dat hij de juiste keuze heeft gemaakt. "Dan rij je hier in een bus vol stoere tieners, maar die bedanken nog wel even de chauffeur voordat ze uitstappen. Die hoeft zich geen zorgen te maken over een mes in zijn rug." Ze hebben het roer omgegooid, en daar was lef voor nodig, zegt Frank. Ze zijn op tijd vertrokken. "We wilden het er niet op aan laten komen, anders zouden we niet geëmigreerd zijn, maar gevlucht. Hier vonden we de rust, het respect, waarvan je het in Nederland al zo gewoon vindt dat het er niet meer is." Frank en Yvonne genieten met volle teugen van hun leven in Christchurch. Het zijn de kleine dingetjes die het 'm doen. "Dat je uren kunt wandelen zonder iemand tegen te komen. Dat de mensen je vriendelijk benaderen. Dat je op een dag met verbazing beseft dat je de hele week nog geen negatieve emotie hebt gevoeld."
Vanuit zijn woonkamer ziet hij de witte bergtoppen van Sumner, een verlaten
zee en twee badgasten aan de baai. Werkelijk niets te klagen.
Emigration from the Netherlands
(June 21, 2002, © HP/De Tijd)
In a small school building in the Culemborg countryside - pedigree cattle, a state highway, a carpool site - twenty people are rising from their chairs for the Canadian national anthem. Their faces are solemn. They do not yet know the lyrics, but that will change. Most of them will resign from their job, sell their houses, and will ship their household goods in containers across the ocean. Landed immigrants is what they will be called. Today, at the settlement training course held by Buysse emigration consultants, there are no doubters left. The decision has been taken, the procedures are almost completed. Bye, bye, Holland, it says on a slide projected in the classroom. A slide-show, national anthem, information folder, coffee with currant buns - it is all included when you emigrate with Buysse.
"Some people will be exhilarated about your emigration, others will say you are mad," starts Frans Buysse, who is the founder of Buysse Immigration Consultancy. The migrants are laughing in agreement. Just let them talk, according to a married couple from Eindhoven. "Then they'll ask, what is wrong with Holland anyway Though that must be obvious. We want a future for our children, and this place is overcrowded." That is what everybody agrees on. "Much too crowded," says an elementary school teacher from Kootwijkerbroek. Things are getting cramped in the Netherlands," says Marc from Blaricum. "Chock-full," according to Lucien and Sonja from Beek en Donk. Only the four brothers from Kesteren mention another argument for emigrating: "Our father is a vicar and we are joining him."
a growing number of emigrants
According to the Central Statistics Bureau, CBS, some eighty thousand Dutch people emigrate each year, and the number is only growing. Sometimes, people move because life is made impossible for them here. During the past five years, for instance, twenty per cent more farmers have left than before. Emigraria, the annual emigration fair for farmers attracted four thousand visitors last year. Farming is no fun anymore in the Netherlands. Yet, people may come up with plenty of other reasons for emigrating. After all, is Holland still such a nice country to live in? The traffic jam traveler has his doubts. And what about nature lovers and families with school-going kids? At social get-togethers, people often conclude their grumbling by threatening: "Things should not get much worse, or else I am off."
But that is as far as it goes most of the time. "Of all the discontented people, there are only a handful who actually emigrate," says Frans Buysse. However, he does notice that his number of clientele is increasing year by year, and, particularly in recent months, the number of applicants has gone up significantly. "We can see very clearly that more and more people wish to leave the Netherlands," says Mr. Buysse. During the past six months, we had at least fifteen per cent more interested people than we usually have. That may be because it has been a turbulent year. Anyhow, many people say they do not feel at home here anymore.
Marc from Blaricum has no wish to speak negatively of the Netherlands; he has had a good time living in Het Gooi. Still. "It is frightening to see how everything is getting more and more crowded all the time. Even in Blaricum. There is an extra kilometer of traffic jams every year. Because of this overpopulation, everybody is in a hurry nowadays." Marc (37) and his wife Orejona (28) are still living among packed boxes now, but the container has been sent for. On August the second, they will leave for British Columbia, a province on the Canadian west-coast. Together with their children. Which is one more reason for leaving. Orejona: "In Canada, children can still build huts. People go out into the countryside, they take a rest. In Holland, everything is about spending money. The fact that furniture malls are a favorite leisure activity surely says it all. That is not the way I intend to raise my kids." Marc: "The funny thing is that you go along with it. You cannot get away from it, just as in an ants' nest. Everybody is in too much of a hurry, over-ambitious." Orejona does not think they will come to regret it. "And even so; I would rather regret something I have done than something I have not done."
tighter immigration laws
Marc works in the television industry, Orejona in the hospitality trade. They obtained a visa on the basis of their work experience. The traditional immigrant countries - Australia, Canada, New Zealand and the U.S. - have tightened their immigration laws considerably. The one million newcomers jointly admitted to these countries each year must be of some use to their economies. Selection takes place on the basis of educational levels, venture capital, work experience. It is an exhausting procedures with lots of paperwork. And many Dutch people do not expect that. "Dutch people think they are welcome everywhere," says Rosita Setz of Buysse Immigration Consultancy. "When they are not eligible, some of them get furious. They start ranting about how everybody is admitted to the Netherlands, and how unfair it is that they are not allowed to immigrate into another country."
too crowded and too many regulations
Lucien (37) and Sonja (33) are lucky, though. Their visas for Canada are ready and they turn out to be voluminous works on A-4 format that will have to be stapled in their passports. As soon as they have sold their house in Beek en Donk, they will be able to leave. Lucien and Sonja are truck-drivers. In Canada, there is a great demand for drivers prepared to drive long distances, they say. The couple from Brabant have driven to destinations in Europe for eleven years, and they know from experience that outside Holland, too, tranquility is hard to find. "All of Europe is getting congested," says Lucien. "Previously, we earned hourly wages, yet in recent years we have been self-employed and clients pay you per kilometer. That is no longer profitable if you consider all those traffic jams. And as for those rules and regulations, they drive you nuts. We have built our own house here and we were constantly at odds with the local authorities. We had to file different drawings at least three times, and in the end we were allowed to build in accordance with the regulations they gave us." Sonja cannot wait until she can leave. "Take the euro," she says. "Since we have the euro, everything has become too expensive. We used to drink a cup of coffee somewhere on our way and eat a roll. We cannot afford that anymore." Lucien: "And what about the huge crime rate. On the border, there are always those French drugs couriers in their small Peugeot cars on their way to Rotterdam. You have to be on your guard all the time. Also, since the borders were thrown open, we have been faced with drivers from the East Bloc. We cannot compete with them. It is too crowded everywhere. I am not against refugees, but surely we will run out of space some time. He points across the cows at the state highway. "Look, that is Holland for you. Traffic jams. Nothing but traffic jams." His wife is relieved. "I think we are leaving at the right time."
Too many rules and regulations, too many people. According to Frans Buysse, those are the main motives for people in Holland to pack up and say goodbye. "Self-employed entrepreneurs and farmers leave because of too much interference and over-regulation, but the most important thing is overpopulation. When you put too many rats into a barrel, they devour each other. People can see that the Netherlands are too densely populated to offer any quality of life."
historical perspective
Still, overpopulation in the Netherlands is not a motive for emigration that only dates from recent years. In a survey by the Ministry of Social Affairs in 1980, two hundred aspiring emigrants had the same complaints: the Netherlands were overcrowded, there were too many foreigners, there was not enough tranquility and too little space. Indeed, even in the fifties, a population of ten million was the main reason for the large wave of emigration. The argument was that there would never be enough work for so many people. In the year 1952 alone, fifty thousand Dutch people left the country, especially for Canada, but also for Australia, New Zealand, the United States and South Africa. Funnily enough, after the Second World War, there was no employment problem at all yet. People were only afraid of it. It was not a concrete economic or social reason that made people leave, but a feeling. The Netherlands had a gloomy view of the future. The crisis of the thirties was still too fresh in the memories of people to trivialize the threat of a new wave of unemployment. There was no question of overpopulation yet. But the baby boom did not bode well. The Russians were not standing at our borders yet, but the 1948 Berlin Blockade validated the fear of a third world war.
The government shared in the doom and gloom and promoted emigration. "Emigration is a blessing for the people," said Willem Drees. Two organizations, the Netherlands Emigration Foundation and the Netherlands Emigration Service, were set up to stimulate people to leave the country, by means of propaganda films and brochures. The fewer, the merrier. Emigrants received subsidies, about two thousand guilders per person - a big burden on the treasury. Later, many emigrants would get the feeling that they had simply been sent away.
The post-war emigrant did not get an easy time overseas. Contrary to present-day emigrants, they did not move a container of household goods with them, but a set of typically Dutch standards and values and staunch sectarian ideas. Many had trouble learning the English language and confined themselves to a cozy Dutch Diaspora of Orange Societies, Sinterklaas evenings and supermarkets filled with stroopwafels (i.e. treacle wafers) and deep-freeze herrings.
In the mid-fifties, the big doom and gloom ended. After the 1952 peak, the wave of emigration gradually ran dry. "The crowing of the cock of affluence was heard even in the far corners of the country," is how the sociologist Peter Hofstede describes the feeling of the time. Along with the sense of discontent, mass migration disappeared. But in 1979, after the second oil crisis, Secretary of State Albeda again called upon the people to emigrate, and it was again due to an employment situation under threat. The 1980 survey by the Ministry of Social Affairs shows that, once more, the lack of confidence in society was the incentive for emigration. Then, too, it was shown that people did not leave because of economic necessity but because of a sense of pessimism. People were worried about the environment, about their children's future. In the year 2002, their departure is again inspired by discontent. A new recession is imminent, there are over sixteen million of us, but, above all: very many things have changed. In the street, in people's pockets, in politics. Alienation has a threatening effect. According to the agency called Motivaction, 27 per cent of Dutch people have felt less at home here than before after the assassination of Pim Fortuyn. Eighty thousand Dutch people are emigrating because they feel they will feel more at home elsewhere. It is the paradox of the emigrant: a person feels alienated from his home and moves away to an even stranger, less familiar country.
global citizen
But the unknown will still offer new hope. Frank (37) and Yvonne (36) emigrated from the Amsterdam district of Geuzenveld to Christchurch in New Zealand and would not know what to be homesick about. "Amsterdam is not Amsterdam anymore. We lived in an immigrant district where "the head scarves" were hanging out of the windows shouting at each other in an incomprehensible language. As if one lived in Morocco. At the market, one was not able to speak Dutch anymore. Many older people, who had lived in the neighborhood for thirty years, had moved out; it was not their neighborhood anymore. There were idling youngsters all over the place. Every retailer must have had a stone thrown through his window at some time or other." Frank himself grew up in Surinam, with all its space to live in. He saw that, in the Netherlands, it was best not to start having children, because they cannot play in the streets. Now, in New Zealand, Yvonne is pregnant. "The Netherlands are really getting overcrowded," says Frank. "people act like rats. In the street, people cut off your path, and when you accidentally bump into somebody, you are in for a beating. What has happened in the Netherlands now, with Fortuyn and all, has only confirmed our suspicions. Many people thought that things were not all that bad, but we lived in the middle of it and saw it happen." On a vacation in Austria, they took their decision to emigrate. In a McDonald's restaurant in Innsbruck, they saw a couple of school-kids throw down their bags to place their orders at the counter. People just leaving their bags behind, that is something you do not see in Amsterdam anymore, thought Frank and Yvonne. But moving to Austria would not have helped, says Frank now. "There they will have the same problems. All of Europe has trouble with foreigners and crime. And you can no longer find any peace and quiet anywhere. A friend from Ermelo asked why not come and live with him. But, when you drive out of Ermelo, too, you are in a traffic jam again." Still, Frank and Yvonne have not burnt all their boats. They have kept their Dutch citizenship . Frank, who is a graphic designer, still carries out a lot of commissions for the Netherlands. He realizes that it is easier for him than for Dutch people who emigrated half a century ago. "We have met with older Dutch people here who had a very hard time. When they arrived, they did not speak the language, and they had to leave everything behind. We have a much better contact here with the local people and find it easy to make friends. Also, we can fly back and forth in no time, and a phone-call to the Netherlands is only twenty cents per minute. Who knows, we may live somewhere else again in ten years' time."
These days, more than ever, the emigrant is a global citizen. He does not need to borrow his identity from stroopwafels. Along with low telephone rates, web-cam and low-priced air-tickets, he casually moves through time and space. He no longer chooses to give up his Dutch citizenship. A dramatic gesture like that is not appropriate for a free-liver. And, from the State's point of view, a person has become an emigrant the very moment he cancels his registration from the Register of Births, Deaths and Marriages. Contrary to his poverty-stricken predecessors, today's emigrant is actually willing to trade money and luxury for a piece of Lebensraum. In addition to the affluence of traditional immigration places, the romance of deprivation of a Southern American third-world country or Central and eastern Europe is thought to be attractive. "We want to live, not be lived," says Mirella (25) from Lelystad. In September, she will be leaving for Croatia with her friend Peter (28). Preferably forever, but one never knows, so they are not going to hand in their passports yet; they have taken a six-months' unpaid leave from work and are putting their property in storage for that period of time. They are going to work as volunteers in an orphanage for six months in order to explore the pros and cons of permanent residence. Mirella does not speak the Serbo-Croat language yet, for she has visited the country only once, but she is positive: life is better there than in the Netherlands. "We chose Croatia because it is a ravishingly beautiful country and not as commercial as Italy or France. We were fed-up with Holland but still did not wish to leave Europe." Living life for the right things, that is what Mirella and Peter are looking for in Croatia. Mirella: "We are being so difficult in the Netherlands, we are always watching the clock and keep hurrying without enjoying ourselves."
character traits of emigrants
Why do some people leave, while others stay behind? What makes a person into an emigrant - discontentment or adventurism? Professor Karen van Oudenhoven-van der Zee, who is employed as a psychologist at the University of Groningen, does research into the character traits of emigrants and, particularly, the adaptation strategies of Frisian emigrants in the forties and fifties. The reunion of these Frisian people in the summer of 2000 was an extra reason for looking into their vicissitudes. The Frisians are an interesting group because they were a close-knit community in the Netherlands with their own strict standards and values. Van Oudenhoven concludes that it is mainly personal character traits that are a precondition for successful emigration. "Discontentment about one's native country is not enough. A positive attitude and courage are important in order to make a decision, whereas grumblers are often passive, wait-and-see people. Emigrants need to be tolerant, resourceful and, above all, emotionally stable. Emigration based on curiosity about the other country succeeds better than emigration as a result of discontentment with one's native country. It is not healthy to leave with only negative associations with the past." Also important is the age at which people emigrate and whether they do it voluntarily. The Frisian women who were dragged along by their husbands were often consumed with homesickness, just as the older children who have been forced to break up their newly made friendships. "Teenagers who emigrate may often incur permanent psychological damage. Since they were in the process of social orientation at the time of leaving, they often found it hard to form relationships later in life."
Van Oudenhoven compared the well-being of the Frisians who had stayed behind with that of the emigrants and found that emigrants were not so much unhappier or unhealthier than those who had stayed home, but rather that, once they had emigrated, they felt more dissatisfied about their lives in general. In Van Oudenhoven's opinion, that has to do with the drastic decision the emigrants had been forced to take. "All their lives, they had had this gnawing uncertainty in the back of their minds about whether or not they had made the right choice. Thirty per cent was not sure whether they would emigrate again if forced to make a choice."
remigration
One third of the post-war wave of emigration ultimately returned to the Netherlands. The emigrants missed their relatives and friends. The remigration agency Davids in Amsterdam offers guidance to people who, often after as long as forty years, wish to come back. Each year, some five hundred people make their passage back with Davids. Often they are older people who have grown lonely and who have come to see less and less of their children due to the long distances in Canada and Australia, and they understand that the Dutch state will be better able to look after them. But the feeling of discontentment does not always disappear. The owner of the agency, Ms. Els Davids, tells the story of the 72-year-old woman who took her household goods and moved back and forth between Australia and the Netherlands three times. "On her first return to the Netherlands she was 62, and the reason was that she had missed her sister, and her children in Australia did not see her often enough. But, once she was in Holland, she came to regret it; her children promised to take better care of her, and then she left again. Back in Australia, things did not work out at all, and she asked whether we could help her remigrating again. I did that, but I also called in a social worker straight away."
two lives
Life-long doubts. The emigrant has chosen to abruptly separate his past from the present. There was a life over there, and now there is a life over here. It is rarely a conscious choice. He has to take the separation into the bargain. Whether somebody has left of necessity or of adventurism, without preparation or well-prepared, sooner or later the split will present itself to him as an accomplished fact. He will have to make do with two lives. Herman Ganzevoort, who is a professor of history at Calgary, wrote in 1983 that the emigrant will not only have to look for new friends and experiences, but will also have to cherish his memories. "The successful immigrant is the person who is the most effective in managing to connect the present with the past." Not a simple task. The more the emigrant keeps comparing his two lives, the more irreconcilable they will appear to be. It is not only homesickness he struggles with.
As Milan Kundera writes, nostalgia is not so much the pain of yearning to go back but rather ignorance. "My country is far away, and I do not know what is going on there." Ignorance is the title of Kundera's latest novel. It is about a Czech emigrant returning to Prague after twenty years. There, she understands that the unhappy emigrant is a cliche, a wish in the minds of those who have stayed behind. The protagonist had never been aware of this unfortunate fact, until she returned and noticed that the people who had stayed behind did not show any interest whatsoever in the life she had led in France for the past twenty years. That part of her life was non-existent to them, they denied it. In her adopted country, too, she met with ignorance. The French treated her as the cliche of the suffering emigrant from CzechoSlovakia. In their turn, they had no wish to know anything more about it. But man exists by virtue of being known by the other. Few emigrants take notice of that. People mainly leave because of things. From a small house to a bigger house, from rain to sun, from the polder to the mountains, from the bustle to the peace and quiet. But what will mainly control their lives are feelings: those of a stranger, of the other people, of the people staying behind.
In New Zealand, in the minds of Frank and Yvonne, the old country is still present every day. The Netherlands are looming up in comparisons. When Frank compares his old with his new life, it usually confirms that he has made the right choice. "For instance, you are riding on a bus here filled with tough teenagers, but they actually say thank you to the driver before they get off. He does not have to worry about getting a knife in his back." They have changed their course, and it took courage to do so, says Frank. They have left at the right time. "We did not want to wait till the last moment, for otherwise we would not have emigrated but fled. Here we found the peace and quiet and the respect, the absence of which has come to be seen as quite normal in Holland." Frank and Yvonne fully enjoy their lives in Christchurch. It is the small things that matter. "The fact that you can walk for hours without meeting anybody. The fact that people approach you in a friendly manner. The fact that you will realize in surprise one day that you have not felt a negative emotion all week."
From his living room, he can see the white mountaintops of Sumner, a deserted sea and two seaside-visitors along the bay. Really nothing to complain about.
